• $9,2629
  • €10,7613
  • 526.168
  • 1409.56
20 Ocak 2018 Cumartesi

Lexiqamus; Osmanlıca kelime çözücü

Tarih araştırmaları kaynaklara dayandığı takdirde ilmî olma özelliği kazanır. Bu nedenle tarihçiliğin hammaddesi ‘vesika’dır. Nitekim vesika, ‘sağlam delil, senet’ anlamına gelir. Vesikayı kullanabilmek de bilgi ve beceri gerektirir. Bunun ön şartı vesikanın dilinden anlamak ve elbette Osmanlıca bilmektir.

Osmanlı diplomatiği, yani ‘belge ilmi’ dipsiz bir kuyu gibidir. Tuğra taşıyan belgelerin padişaha aidiyeti bir çırpıda bilinse dahi, detaylarına inildiğinde nice farklılık görülür. Telhisinden buyuruldusuna, kaimesinden tezkiresine, ismi ast-üst ilişkisine göre makamlar arası değişen yazışmalar, Osmanlıca vesikaların ardındaki devlet teşkilatına da vukufiyet gerektirir.

Belge ilmi bir tarafa, Osmanlıca bir kitabeyi, el yazması bir eseri, dedemizden kalma bir mektubu okumak için de Osmanlıca bilmek gerekir. Aklam-ı sitte dediğimiz ve en güzel örneklerini Osmanlı hat sanatında gördüğümüz yazı türlerinin tümüne vakıfsanız, iyi bir Osmanlıca okurusunuz demektir.

Aklam-ı sittenin içinde yer alan en eski yazı türü olan sülüs, çok itina istediği ve hızlı yazılmadığı için günlük yazışmalarda çok kullanılmaz ama bir sanat yazısıdır. Nesih, daha çok kitap istinsahında tercih edilmiş, ta’lik ise, daha çok ilmiye mensuplarının kullandığı bir yazı olmuştur. Osmanlıca yazılı miras, bu yazı türleri yanında muhakkak, reyhani, tevki’ gibi zenginlikleri de içerir.

Özellikle Osmanlı tarihçilerinin yaygın biçimde karşılaştığı yazı türü ise divani’dir. Osmanlı sarayında divanda tutulan kayıtlarda kullanılan yazı çeşididir. Yazılar içinde okunması en zor olan siyakat ise, bir nevi şifre yazıdır. Maliye, tapu kayıtları gibi gizlilik isteyen defterler onunla tutulur. Yalnızca ehlinin okuyabileceği siyakat, harflerin aslından hayli uzaklaştığı, satırların iç içe geçtiği ve adı üstünde ancak siyak u sibakla, yani göz alışkanlığı ve tecrübeyle okunabilecek bir türdür. 19.yy’da divani yazının yerini alan rik’a, en kolay okunabilen yazı türü olsa da, o dahi meleke gerektirir.

Belge ya da yazı türü ne olursa olsun, bir metnin tamamını hakkıyla okumak için bazen ona saatlerce bakarsınız. Zira okunamayan tek bir kelime vardır. Kamusları açar, sözlükleri tararsınız. Hatta bazen tam anlamıyla ‘uydurursunuz’. Nice çaresizliği teknolojiyle çözdüğümüz bir çağda teknolojik yardım ararsınız fakat Osmanlıca ve teknoloji kolay kolay yan yana gelmez. Elbette yaratıcılık, disiplinler arası çalışma becerisi bazı istisnalar doğurabilir. Nitekim LexiQamus böyle bir girişimin ürünü. Çözülmesi zor Osmanlıca kelimeleri okuma konusunda araştırmacılara yardımcı olmak üzere hazırlanmış bir yazılım. Genç bir akademisyen tarafından, İbn Haldun Üniversitesi Sosyoloji Bölümü araştırma görevlisi A. Abdullah Saçmalı tarafından geliştirilmiş. Söz varlığı anlamına gelen İngilizce ‘lexicon’ ve Arapça ‘kamus’ sözcüklerinin birleştirilmesiyle markalaşan LexiQamus web sitesi, Oxford, Michigan, Yale gibi üniversiteler tarafından kaynak gösterildiği gibi, geçtiğimiz günlerde Princeton Üniversitesi tarafından da beş yıllık üyelikle rüştünü ispatlamış bir girişim. Site, teknolojinin sosyal bilimler alanında nasıl kullanılabileceğinin faydalı bir örneği. Benzerlerinin artmasını dileriz.

<p>İstanbul Altınbaş Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Eray Güçlüer, terör örgütü DHKP-C operasyonuna i

Kılıçdaroğlu'nun iddiası yeniden gündemde

Fenerbahçe, Trabzon'a ayak bastı

Günün en çok paylaşılan fotoğrafları (16 Ekim 2021)

Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Angela Merkel ortak basın toplantısı düzenledi