Samimiyetle mesafe arasındaki ilişki toplumsal hayatınen sihirli dengesi. Bu dengenin iyi sağlanması sosyal hayatın kalitesini belirliyor. İletişimde insanlar arası mesafenin katmanları var malum. Mahrem mesafe, kişiye duygusal yakınlığı olanların dahil olabildiği alanken, kişisel mesafe sosyal etkinlikler ve arkadaş toplantılarındaki yakınlığı tanımlıyor. Sosyal mesafe ise, toplumsal hayatta bir şekilde iletişim halinde olduğumuz ancak yakından tanımadığımız insanlarla olan alanı ifade ediyor.
Ne yazık ki toplum olarak mesafeler konusunda yeterince olgunlaşmış bir kalite standardına sahip değiliz. Samimi olayım derken mesafeyi ortadan kaldırıyor ya da mesafeli olmayı soğuk bir yüz ifadesine bürünmüş ciddiyet zannediyoruz.
Sosyal ilişkilerde başarılı insanların sahip olduğu en önemli özelliklerden birisi oysa; sahici bir samimiyet ama aynı zamanda temel nezaket kaidelerine riayet ederek korunan kişisel mesafe.
* * *
Hitap şekli, sosyal ilişkilerin kapısını açan bir anahtar hükmünde mesela. Daha önce hiç tanışmayan, yakın bir hukuku olmayan insanların bir diğerine ‘sen’ hitabı, ilişkinin bir adım sonrası hakkında fikir veriyor. Böyle durumlarda ya muhatabınızın adab ve nezaketten nasibi olmadığına ya da size karşı bir hiyerarşik üstünlük kurmaya çalıştığına hükmediyorsunuz. Özellikle profesyonel hayatta böyle bir hitaba maruz kalanlar için sabredilmesi gereken, nezaketsizlik yanında hazmedilmemiş bir makam-mevki egosu olabiliyor.
Öte yandan öyle tablolarla karşılaşıyorsunuz ki, toplumsal statüyü geri plana atarak karşısındaki hizmet görevlisine insan
olmaklığın gereği olarak asgari bir nezaket ölçüsünde davranan kişi, bu davranışın suistimali ile yüz yüze kalabiliyor. Hiyerarşik yapıyı alt-üst edecek biçimde davranışlar ortaya çıkabiliyor. Oysa bu denge ikitaraflı bir duyarlılık ve bilinç gerektiriyor.
* * *
Toplumda sıklıkla karşılaştığımız bir başka sorun, özellikle geleneksel toplum düzeninden gelen erkeklerin profesyonel hayatta kadınların varlığına alışık olmamaları ya da bunu kabullenmek istememeleri dolayısıyla sergiledikleri tavrılar. Kültürel ve entelektüel seviyesi yüksek bir ortamda dahi ülkemizin saygın yazarlarından birinin ‘yazar yenge’ hitabına maruz kalışı bu sorunun en somut örneği mesela. Bu densiz davranış, kaleminiz ne kadar güçlü olursa olsun yazarlığınızın asla kadın oluşunuzun gölgesinden kurtulamayacağı mesajı veriyor size. Ya da erkeklerin kültürel hegemonyayı ellerinde tutma tavrının çiğ bir yansıması olarak karşınıza çıkıyor. Önce yenge ya da bacı, sonra yazar oluyorsunuz. Adap yoksunu tavır aslında ‘davranışınız neyse siz de o’sunuz’ önermesini haklı
çıkaracak şekilde karşınızdakinin densizliğini ve nezaketsizliğini açık biçimde gösteriyor.
* * *
Batı toplumlarında, hayat, performans alanı ve sahnearkası olarak ikiye bölünüyor. Sahne arkasının dili argo, küfür, özel selamlaşma biçimleri, laubali oturma şekilleri, ıslık, sakız çiğneme, serbest giyim gibi çok da ölçüleri olmayan davranış kodlarına açıkken, sahne her yanıyla milimetrik düzenlemelere tabi oluyor. Atacağınız adımın ölçüsü, her jest ve mimiğin bir anlamı oluyor. Bu yönüyle sahne sahici değilken, sahne arkası nezaketten uzaklaşabiliyor. Örneğin hizmet sektöründe performans sırasında saygılı davranılan müşteri sahne arkasında alay konusu yapılıyor, hatta karikatürize ediliyor.
Bizim medeniyet kodlarımızda ise, nezakete taalluk eden konular bir sahne performasından ziyade edebin konusu olarak yer alıyor. Tüm klasik eserlerimiz ‘edep’ başlığı altında bireyi her an insan olmanın onuruna bağlı kalmaya davet ediyor.
Toplum olarak bu kodları yeniden hatırlamaya ve belki de eğitime buradan başlamaya ihtiyacımız var. Çocuklara teşekkür etmeyi,
büyüklere siz demeyi ve bakış terbiyesini
öğretebilirsek mesela, aslında pek çok şeyi de öğretmiş olacağız.