Perşembe günü bu köşede Özbekistan'ın Karakalpakistan Bölgesi'nde geçtiğimiz hafta yaşanan hadiseleri ve bu hadiseler üzerinden bölgedeki büyük değişimi tartışmaya başlamıştım.

Karabağ Zaferi'nden Türk Devletler Teşkilatı'nın kuruluşuna ve Türk Cumhuriyetlerinin Türkiye ve Azerbaycan'la sürekli olarak gelişen ilişkilerine kadar pek çok büyük değişimin bazı çevrelerde büyük rahatsızlık yaratmasından bahsetmiş aynı zamanda da bu ülkelerin Rusya'nın politik, kültürel ve demografik ağırlığını azaltmak için sistematik bir çaba gösterdiğini belirtmiştim.

Öte yandan uzun yıllar boyunca Sovyetler döneminde boy farklılıklarını kışkırtacak bir idari yapılanmanın ve sınır mühendisliğinin neticelerini de bugün hala çeşitli vesilelerle görüyoruz. Geçtiğimiz aylarda yaşanan Kırgızistan-Tacikistan sınır çatışması da bu mühendisliğin sonucuydu. Öyle bir sınır mühendisliği var ki bugün Kırgızistan sınırları içerisinde kalan 5 tane Özbekistan anklavı (egemenliği Özbekistan'a ait ama etrafı Kırgızistan topraklarıyla çevrili alanlar) bulunmakta.

Mesela bunlardan bir tanesi olan Sokh Bölgesi'nde yaşayanların büyük çoğunluğu Tacik, etrafı Kırgızistan'la çevrili ama egemenliği Özbekistan'a ait. İşte bu tarz sınır mühendislikleri bağımsız olsalar bile bölgedeki devletler ve özerk bölgeler arasında sürekli bir sorun, anlaşmazlık ve hatta çatışma ortamı yaratmak ve dolayısıyla da sürekli Rusya'nın müdahale etmesini sağlayacak bir bağımlılık ilişkisini tesis etmek üzere oluşturulmuştur.

Son yıllarda Türk Devletleri arasında gelişen ilişkiler bu sınır anlaşmazlıklarının çözümünü de hızlandırmış ve oyun bozulmaya başlamıştır. Yine aynı şekilde Kırgızistan–Tacikistan (Tacikistan Türk devleti değildir) arasındaki sınır anlaşmazlığından kaynaklanan çatışmalara bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan müdahale etmiş ve Erdoğan'ın "iki kardeş ülke arasında çatışma olmaz" sözüyle ateşkes sağlanmıştı.

Geçtiğimiz hafta Karakalpakistan Özerk Bölgesi'nde yaşanan ve Özbekistan'ın yapmayı düşündüğü anayasa reformunda Karakalpakistan'ın "istediğinde bağımsızlık ilan edebilme hakkı"nı elinden alacağı iddiası sonucunda başlayan hadiseler de bu idari mühendisliğin ve bölgedeki boy farklılıklarının üzerine sistematik olarak inşa edilmiş kimlik mühendisliğinin bir sonucuydu.

"Bunların ikisi de Türk, bu hadiseler niye oluyor?" sorusu haklı olarak akıllara gelirken, Sovyetler döneminde Türk halklarını/boylarını birbirinden ayırmaya, farklılaştırmaya yönelik siyasal ve antropolojik çalışmaların neticesinde oluşmuş bir toplum mühendisliğinden bahsetmek gerekiyor. 100 sene önce bütün bu topluluklara "Türk" denirken Stalin dönemiyle birlikte Özbek, Kırgız, Türkmen, Karakalpak, Tatar gibi Türklük çatısı altındaki alt etnik kimliklere/boy isimlerine dayalı bir kategorizasyon ve kimlik inşası süreci bölgeye dayatıldı.

Karakalpakistan da bu Rus mühendisliğinden kurtulamadı. Sovyetler döneminde önce Kazakistan'a sonra doğrudan Rusya'ya bağlanan Karakalpakistan bir süre sonra Özbekistan'a bağlandı. İşte bu strateji Karakalpaklar özelinde bir sınır ve kimlik mühendisliğiydi ve neticede bu bölgenin her an Özbekistan'a müdahale etmek için gerekçe oluşturacak bir "yumuşak karın" olarak kalması istendi.

Türkistan uzun yıllar baskılarla, katliamlarla sürdürülmüş bir toplum mühendisliğine maruz bırakılmıştı. Böyle bir sürece maruz kalmayan biz Türkiye'dekiler arasında bile etnisite/boy vb. gibi alt kimliklerini millî kimlik olan Türklükten daha öncelikli tutup bunu ayrımcılık/kavmiyetçilik vesilesine dönüştürenler varken Türkistan'daki kardeşlerimize bu bakımdan çok da eleştiri yöneltemiyorum.

Bizim gibi uzun süreli bir dünya imparatorluğu geçmişine sahip olmayan, o tarihsel tecrübe üzerine kendi millî devletini bina edemeyen ve dahası da Rus istilasına uğramış bu coğrafyanın kendine özgü sosyolojik dinamikleri var.

Son olarak Özbekistan'ın son dönemde Türklük bilinciyle hareket ettiğine, Türkiye ve Azerbaycan'la birlikte TDT'nin bel kemiğini oluşturduğuna ve bu nedenle de Rusya ile Rusya'nın kontrolündeki KGAÖ tarafından üstü kapalı tehditlere maruz kaldığına dikkat etmemiz gerekiyor. Özbekistan'ı Rusya'ya muhtaç ve mecbur bırakacak girişimlere karşın Özbekistan'ın en büyük şansı lideri Şevket Mirziyoyev ve Türkiye'nin artan ağırlığıdır.