Önce Azerbaycan'ın 30 yıl işgal altında kalmış topraklarının büyük bölümünü Türkiye'nin savunma desteğiyle hem de çok kısa bir sürede Ermenileri ezerek kurtarması yeni bir çağı simgeliyordu. O güne kadar kimse hem Rusların hem Batı'nın desteğini alan Ermenilerin böyle mağlup edileceğini tahmin edememişti. Bu sadece Azerbaycan'a değil; tüm Türk dünyasına özgüven ve cesaret veren bir gelişme oldu.

Sonrasında Türk Devletler Teşkilatı'nın kurulması da bu değişen atmosferin ilk somut neticesi oldu. Türk Devletleri Başkanlarının bir arada verdiği o görüntüler yüzyıllardır istilalarla, krizlerle, bölünmelerle, istikrarsızlıklarla ve az gelişmişlikle imtihan edilen; büyük toplumsal ve siyasal mühendisliklerle birbirinden kopartılan Türk halkları ve ülkeleri için yeni bir çağın işaretiydi.

Kiril alfabesinden çıkılması, Türkiye ile yapılan anlaşmalar, Rusya'nın hem demografik hem kültürel etkisini kırmaya yönelik politikalar tüm dünya tarafından olduğu gibi Rusya tarafından da "dikkat"le izleniyordu. Neticede Putin bu coğrafyayı arka bahçesi gibi görüyor; bu ülkelerin varlığını bile kabul etmek istemeyen bir psikolojiye sahip olduğunu çeşitli vesilelerle dışa vuruyordu.

Rusya'nın önceliği ise Ukrayna topraklarından istediği kısmı geri almaktı. Bunu da biraz fazla bedel ödese de önemli oranda başardı. Bu süreçte Batı ile olan kamplaşmasında kimin kendi yanında durduğuna bakıyor; yanında durmayanlara gözdağı vermekten geri durmuyordu. Özellikle kendi arka bahçesinde kendi hegemonyasına meydan okuma ihtimali olan girişimlere, hele hele Türk Devletler Teşkilatı gibi oluşumlara göz yummak istemiyordu.

Önce Tataristan'ın Cumhurbaşkanı'nın "Cumhurbaşkanı" unvanını Putin iptal etti. Sovyetlerin dağılmasının ardından 30 yıldan fazla zaman geçmişken bunun şimdi yapılması anlamlıydı.

Sonra Kazakistan'da büyük bir kalkışma yaşandı. Taleplerin haklılığı haksızlığı, Kazakistan'daki demokratikleşme problemleri bir tarafa; bu hadiselerin çıkışının şekli de zamanı da sonrasında yaşanılanlar da son derece 'manidar'dı.

Bütün bunlar Türk dünyasında bir geri adım atmaya, tedirginliğe, korkuya yol açmadı. Azerbaycan Zengezur Koridoru'nun açılması için bastırmaya devam ederken; Türk devletlerini Ukrayna Savaşı'nda kendi yanında hizalamak isteyen Rusya'ya hem Azerbaycan hem Özbekistan hem de Kazakistan direndi. Bir yandan bu ülkelerin özellikle de Türkiye ve Azerbaycan ile ilişkileri daha da gelişmeye, derinleşmeye devam etti. Buna Rusya'dan gelen ve hatta bizzat Putin tarafından ifade edilen "Ukrayna'dan ibret alın" tehditleri eşlik etti.

Geçtiğimiz hafta İlham Aliyev'in Özbekistan ziyaretinde Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev ile verdiği görüntüler de bölgedeki Türklük ruhunun ateşini gösteren cinstendi. Uzun süre Azerbaycan ile soğuk ilişkilere sahip olması istenmiş Türkistan Cumhuriyetleri'nin bu psikolojik bariyeri de kırdığı anlaşıldı. "Türk lisanında konuşacağız" diye açıkça kameralar önünde tercümanla iletişim kurmayı reddeden liderlerin tavrı son derece önemliydi.

İşte tam da bu ziyaretin birkaç gün sonrasında Özbekistan'daki bir anayasa değişikliği teşebbüsü ile birlikte Özbekistan'a bağlı Karakalpak Özerk Cumhuriyeti'nde tıpkı birkaç ay önce Kazakistan'da yaşanan hadiselere benzer hadiseler yaşandı.

Karakalpak Türklerini öfkelendiren şey; Sovyetlerin dağılışı sonrası Özbekistan'la birleşmelerini sağlayan anlaşmada kendilerine verilmiş olan "dilediklerinde bağımsız olabilme" maddesinin iptal ediliyor olmasıydı. Bu gerekçeyle başlayan olaylar büyüdü. Öte yandan Türk dünyasının yükselen lideri Şevket Mirziyoyev ilk günden Karakalpaklarla temasa geçip "sizin istemediğiniz hiçbir şey olmayacak" teminatını vermesi; bizzat kendisinin gidip Karakalpakların temsilcileriyle diyalog kurması ise örnek bir liderlik olarak görülmeli. Nitekim bölge durulmaya başladı.

Rusların uzun yıllar süren bir mühendislikle çizdiği problemli sınırlar; boylar arasındaki farklılıkları tahrik eden idari yapılanmalar bağımsızlık sonrası bile Ruslar için bir şekilde müdahale edilebilecek ortamlar hazırlamakta. Geçtiğimiz aylarda yaşanan Kırgız-Tacik sınır çatışması da bundan farklı değildi.

Bu meseleleri analiz ederken hem büyük güçlerin müdahalelerini hem de bu toplumların kendi sosyolojik ve siyasal dinamiklerini birlikte değerlendirmek gerekiyor. Bu konuya devam edeceğiz.