Şemsettin Sâmî'nin Kamus-u Türkî'sini arada bir karıştırmayı severim. 138. sayfada (1317 baskısı!) efendi kelimesinin Eski Yunanca'daki 'authentes'ten geldiği yazılıydı. Doğrusu, "efendi"nin Yunanca kökenli olduğunu biliyordum ama 'authentes'ten kaynaklandığını bilmiyordum.

Authentes'in anlamlarını kabaca sınıflayıp yorumladığımda karşıma bir dörtlü anlamlar bütünü çıktı. Authentes, 1. Gücü elde tutan biriydi. Etkindi, güçlüydü. 2. Özerkti, kendi işini kendi yapan biriydi. 3. Köle sahibiydi. 4. Katildi! Şaşırtıcı ama bu güçlü, usta kişi, katil de olabiliyor, insan öldürebiliyordu! (O dönemin "güçlü" insanı, böyle de görülebiliyordu demek!) İlk iki olumlu anlamı hala yaşıyor. Efendi: Etkin, güçlü ve özerkti. Bizdeki "efendi"nin anlamlarını dört öbekte toplama olanağımız var: 1. Bilgili, alim. 2. Terbiyeli, çelebi. 3. Güçlü, saygın, köle sahibi. 4. Beyden aşağı durumda olan, çaycı Mehmet Efendi, kapıcı Ahmet Efendi gibi. Bu anlam öbeklerinden ilk ikisinin "olumlu" olduğunu düşünürsek, Türkçemiz'deki efendi, âlim, bilgili, bilen ve terbiyeli, uslu idi. Batı, etkinliği ve özerkliği vurgularken bizde vurgu ilim ve terbiye üstünde idi! Oldukça düşündürücü değil mi? Olumsuz anlamların karşılaştırılması da ilginçti: Batı'da köle sahibi olma, katillikle birlikte giderken, bizde efendinin toplumda bir gücü olmasına karşın bu güç, "en üst düzeyde" olmamıştı hiç, sonraları "ikinci sınıf" insanlara, hizmet edenlere yakıştırılan bir söz oluvermişti!
Neden bizde efendi, Batı'daki "kadar" etkin değildi? Sahip, malik, sözü tutulan, buyruğu yerine getirilen kimse, kadın gözüyle "efendi ağa", "efendi baba" kocasının kardeşine, babasına atfedilen sözler. "Efendisiz" sözü, bizde, özerk, bağımsız anlamlarına gelmezdi eskiden; efendisiz, koruyanı olmayan, hamisiz demekti! Sahipsiz, kimsesiz, biraz abartıyla, torpilsiz!
***
Efendisizlik, buyuranı, tepesinde bir yetke (otorite) olarak dikileni olmayan, bağımsız, özerk bir insanlık durumu iken, bizde kayıranı olmayan, desteği bulunmayan biri olmuş. Batı'daki etkinlik ve özerklik vurgusu, olumsuz yönde geliştiğinde köle sahipliğine, insan öldürmeye varabilmiş. Sertlik, şiddet, güç efendi ilişkisinde kendini gösteriyor. Bizde ise, siyasal, ekonomik gücü olsa da bu gücün bilgisiyle, terbiyeyle birleştiğini görüyoruz: İstanbul efendisi, eski zaman efendisi, efendiden bir adam, efendi efendi oturuyor, sözlerinde olduğu gibi. Batı insanı 'authentes'inde bilgini görmemiş: Bilginin güç olduğunu söylediği halde. Onların efendisi, astığı astık, kestiği kestik, mahir, becerikli, usta biriyken, bizim efendimiz daha uslu, daha yumuşak, daha kurallara uyan, kuralları yürüten biri olmuş!
Bu bir olumsuzluk mudur? Kendi kendinin efendisi olamamaktan mı kaynaklanmaktadır? Hep "padişaha", "babaya" boyun eğdiğimizi mi gösteriyor? Bence tersine, bizdeki efendinin çelebiliği, usluluğu, alimliği; içinde bulunulan düzenin farkında olup, bilgisiyle donanarak güç taşıdığının bir işareti. Efendi katil değildir: Hizmet eder yalnızca. (Bir zamanlar köylümüz için söylenen "köylü milletin efendisidir" sözünün ironik anlamlarından biri, hizmet etmesi!) Hizmet edenin güç taşıması, hizmet edenin bilginliği, efendiyi toplumla daha bütünleştiriyor: Bilgini, hizmetle, çelebilikle, kendi kültürüyle bir araya getiriyor: Bizde bilgin efendidir, hizmet eder, kültürüyle kaynaşmıştır. Efendidir: Sözü tutulan biridir, saygındır. İşte bilginin sorumluluğu buradan geliyor, bir efendi olarak: Topluma hizmet! Bilgisinden, düşünme yeteneğinden gelen gücüyle toplumun, insanlığın yaralarını sarmak. Bunu kendi kendisinin efendisi olarak yapmak, Tevfik Fikret'in dediği gibi, fikri hür, vicdanı hür biri olarak.
Elimde olsaydı, en yüksek akademik unvan olarak "efendi"yi seçerdim. Profesörlükten sonra!