• $13,5651
  • €15,3782
  • 790.584
  • 1979.83
17 Şubat 2013 Pazar

Aklın bir yüzü denetleyen akıl

 'Farkı akıllar' sözünden rahatsız olanlara, bununla 'aynı' 'aklın farklı yüzlerini' kastettiğimi söylemeliyim. Bu yüzleri, köşemin sınırları içinde, kolay anlaşılabilirlik kaygısını da gözeterek anlatmaya çalışacağım. Elbette yazdıklarımı çok soyut ve anlaşılmaz bulanlar, bir köşe yazarının 'memleket meseleleriyle' uğraşacağına bu konuları açmasının anlamsız olduğunu savunanlar olabilir. Unutmayalım, aklı anlamak en büyük memleket meselelerinden biridir. Felsefe en büyük memleket meselelerinden biridir.
Şimdi aklın bu yüzlerinden denetleyen aklı ele alalım.
Nasıl bir düşünce yapısı, nasıl bir tavır alış, nasıl bir kavrama biçimi, teknolojiyi doğuruyor? İnsan aklının hangi özelliğinden çıkıp geliyor hayatımıza teknoloji?
İnsan, denetleyen bir varlık. Var olabilmek için. Geçmişi denetlemeli, tehdit olmasın diye geleceğine. Dünya görüşlerini, ideolojilerini, inanç düzenlerini bu amaçla düzenlemeli. Eğitimi yönlendirmeli. Şimdiyi denetlemeli: Gereksinimlerini karşılayıp, yaşamı sürdürebilmesi için. Geleceğini denetlemeli: Yok olmamak, geleceğe kalmak için. Denetlemeden yaşayamıyor. Yaşamını 'elinin altında' tutmak istiyor. Salt insana özgü bir özellik değil, denetlemek, kimi hayvan türlerinde de görüyoruz: Kendilerine yaşam alanları yaratıp, onları denetliyorlar.
Nasıl denetliyor insan? Düşünmesini, düşünceler arasındaki ilişkileri, alışılmış anlamıyla akıl yürütmelerini sağlam 'temellere', kurallara bağlamak istiyor. Mantık ve matematik, köken olarak denetleyen aklın ürünleri. Sağlam düşünürse, hem ruhsal olarak kuşkularını denetleyecek, zapturapt altına alacak hem de çevresiyle olan savaşımında, düşünceler arasında kurduğu ilişkilerdeki yanılgılarını azaltacaktır. Düşünme sürecinin çıkış noktalarını, ara aşamalarını, sonuçlarını denetleyecek, denetlemek için yol yordam geliştirecek, kurallar, düzenler oluşturacaktır.
Hesaplayacak, ölçecek, kendini güvence altına almaya çabalayacaktır. Tehlikelerden uzak, emniyetli, önceden görmek isteyen bir yaşam için bilgilerini sistemleştirecek, denetim altına almaya çabaladığı düşünce düzeniyle, sistemli bilgilerini kullanacaktır. Bilgi sistemini denetleyecek, yenileyecek, sağlamlaştıracaktır. (Bilim!)
Bilgi ve düşünce denetim altına alınınca, insan ilişkileri, insanların birarada bulunduğu toplulukların, toplumların yönetimi, güvence altına alınmak amacıyla denetlenecektir. Bilgi, düşünce, toplumsal ve siyasal ilişkiler ağı, denetleyen aklın çabalarıyla, varolma uğraşında, yönlendirilmeye çalışılacaktır. Bu açıdan, insan aklının denetleyici boyutu ya da denetleyen akıl, bilimin, mantığın, matematiğin, geleneğin, eğitim düzeninin, yönetimin ortaya çıkışında etkin bir güce sahiptir. Denetleyen akıl, giderek etkisini artırarak, bir silah, bir asker” güç, bir ekonomik yapı, bir gelenek, bir ahlak normu olarak hayatımızda önemli yerini alıyor.
***
Bilim ve teknoloji, bugün denetleyen aklın, doludizgin at koşturduğu alanlar durumunda. Denetleyen akıl, çerçeveleri, paradigmaları seviyor. Yaşamı kurala bağlamak istiyor. Üstüne basıp yürüyeceği 'temeller', 'güvenceler' olmadan yola çıkmıyor.
Aklımız, yalnızca denetleyen akıldan oluşmuş değil. Akıl, özellikle Aydınlanma felsefesinin sınırları içinde, bir özerklik, bir özgürlük alanı. Her zaman denetlemiyor. Her zaman baskı uygulamıyor. Her zaman kanıtlamak, açıklamak, önceden görme tutkusunu taşımıyor. Denetleyen aklın azgınlığı, aklı ele geçirmeye kalkışması, teknoloji-bilim birlikteliğinin oluşturduğu düşünsel, kültürel ortam, denetleyici aklın kardeşlerim göz ardı ediyor.
Beslendiği sosyo-ekonomik ortamda, başını alıp gitmiş denetleyen aklı 'denetleyecek' ya da bir biçimde dengeleyecek aklımız var mı? 'Bu ortamda, denetlene denetlene sürüklenip gittiğimiz bu dünyada, insanda hiç akıl mı kalır?' diyeniniz var mı?

<p>1-DUNE</p><p>Okunması zor bir kitabın sinema uyarlamasını pek çok insan dört gözle bekledi

2021'in öne çıkan ve en çok konuşulan filmleri

Topladığı tahtalardan öyle bir şey yaptı ki...

Son hali hayran bıraktı! Hurdalıktan 2000 dolara satın aldı

Tesla'nın koltuğunu kestiler! Bakın içerisinden neler çıktı