Son yıllarda bir kavram üzerinden birilerinin koca koca analizler döktürdüğü, bazı muhalif grupların da bunun üzerinden seçim kampanyaları veya siyasal stratejiler inşa etmeye çalıştığı görülüyor. "Z Kuşağı" kavramından bahsediyorum.

O kadar ki koca koca adamlar "Z Kuşağı geliyor; hiçbir şey eskisi gibi olmayacak" gibi laflar edebiliyor. Onlardan bu sözleri duyup (herhalde kendilerine başka hiçbir kimlik bulamadıklarından olsa gerek) birkaç genç de kendilerini bir süper kahraman gibi görmeye başlayıp "biz Z Kuşağıyız dünyayı kurtarmaya geliyoruz" gibi videolar çekebiliyor.

Sahi kim bu "Z Kuşağı?" Belli yıllar arasında doğunca normal-ötesi bir insan olarak mı dünyaya geliniyor? Ya da bu yıllar arasında doğan insanların hepsi aynı tip insanlardan mı oluşuyor?

SOSYOLOJİDE Z KUŞAĞI

Bazen zaman aralığı üzerinde uzlaşmazlıklar olsa da genelde 1996 - 2012 arası doğanlar Z Kuşağı olarak adlandırılıyor. Daha önceki kuşaklara da çeşitli adlandırmalar verilmiş. "Baby boomer", sessiz kuşak, X ve Y kuşakları gibi.

Öncelikle sosyolojide 'kuşak'ları çalışan Mannheim, Mead, Bristow, Cohen gibi isimlerin çalışmalarına ve yapılan tartışmalara bakıldığında şunu görüyoruz: Aynı yıllarda doğan insanlar grubu homojen değildir. Bu insanlar seri üretimden çıkan robotlar değil; farklı milletlere, alt kimliklere, sınıflara, inanç gruplarına mensup ve dahası da farklı sorunları yaşayıp farklı hikâyelerle, toplumsallaşma biçimleriyle kendilerini toplumsal olarak gerçekleştirmiş bireylerden oluşuyor. Yani ortak bir biyolojik tarihsellik bir kuşak oluşturmak için yeterli değil. Ortak bir toplumsallık ve tarihsellik de gerekir. Aksi için hiçbir ampirik veri de yoktur.

Karl Mannheim da bir toplumsal kuşağı oluşturmak için benzer hikâyeler, benzer deneyimler, benzer sorunlar, benzer değerlere sahip olmak gerektiğini söylüyor. Ona göre ancak bu şekilde bir kuşaktan söz edilebiliyor.

Zaten biyolojik verilerden kalkarak böyle büyük toplumsal neticeler çıkarılamaz; çıkarılsa sosyoloji diye bir bilim olmaz.

Nitekim 2021 yılı yazında yaklaşık 150 kişiden oluşan demograf ve sosyal bilimci ABD'nin ünlü kamuoyu ve demografi araştırmaları merkezi PEW'e açık bir mektup yazarak araştırmalarında X, Y, Z gibi kuşak adlandırmalarını kullanmasını durdurmasını istemişti. Bunun milyonlarca insanı tek tipleştiren, toplumsal hakikatle alakasız bir basmakalıp şablon ürettiğini belirtmişlerdi.

Dahası şu soru da önemli: Bu zaman aralıklarını, hangi kuşağın hangi yıldan başlayacağını kim neye göre belirleyecek? Neden 2000'de doğan birisi ile 1994'te doğan birisi arasında büyük toplumsal farklar olması bekleniyor?

Gerçekten de aynı yıllarda doğmuş olmak, aynı yaşta olmak aynı toplumsallığa sahip olmak demek değildir. Aynı hikâyeye sahip olanlar aynı toplumsal ve siyasal tavırlara sahip olanlar aynı yılda doğmuş olmak zorunda değildir.

FARKLI HİKÂYELER, FARKLI TOPLUMSALLIKLAR

Rakamsal olarak aynı yıllarda doğmuş olmaktan ziyade kuşaklar bağlamında daha belirleyici olan mesela 2. Dünya Savaşı, 1. Dünya Savaşı, Covid-19 veya 11 Eylül gibi içinde bulundukları toplumu derinden etkilemiş hadiseleri yaşamış olmak ancak belli kuşakları diğer kuşaklardan belli ölçülerde farklılaştırabiliyor. Buradaki farkların da çerçevesinin teorik ve pratik olarak çizilmesi gerekiyor.

Bırakın farklı milletlerde aynı yıllarda doğmuş insanların birbirinden devasa farklara sahip olmasını; aynı toplum ve hatta aynı şehir içinde bile aynı yaş gruplarında büyük toplumsal farklarla karşılaşmaktayız. Nihayetinde her sınıfın, her cinsiyetin, her kimliğin, her inanç biçiminin, her ailenin yaşadığı toplumsallıkları da sorunları da talepleri de kendine özgüdür.

Peki, bu son dönemde moda olan kuşak adlandırmalarını nasıl mı böyle yaygınlaştı? Bunda Anglo-Sakson danışmanlık şirketlerinin müşteri profillerini, reklam ve pazarlama modellemeleri için yapılmış etiketlemelerin payı büyük.

İşte bu nedenle sadece bir "Z Kuşağı" kavramı üzerinden büyük toplumsal ve siyasal analizler yapıp; büyük değişimler bekleyenlerin sosyoloji ile ilgileri zayıf görünüyor.

Peki, Türkiye'deki "Z Kuşağı" tartışmalarına nasıl bakmak gerekir?

Bu konuyu tartışmaya devam edeceğiz.