• $7,3656
  • €8,9571
  • 437.063
  • 1536.11
27 Kasım 2011 Pazar

Dersim sürgününden yeni hayata

Geçtiğimiz haftanın gündemi 'Dersim' çok özel bir coğrafyanın adı... 1938'de sürgün edilen 11 bin Dersimli ne yaptı? Gelin hep birlikte onların tarihteki izini sürelim...
Başlamadan bir tarihi yanılgıyı düzelteyim. Ünlü şairimiz Cemal Süreyya uzun yıllar etnik kimliğini saklamıştı. Bilecikli bilinirdi. Ne zaman ki o ünlü Bilecik şiirini yazdı aynı zamanda Dersim sürgünü olduğunu öğrendik.
 'Bizi kamyona doldurdular.
Tüfekli iki erin nezaretinde.
Sonra o iki erle yük vagonuna doldurdular. Günlerce yolculuktan sonra bir köye attılar.
Tarih öncesi köpekler havlıyordu.'
Ama Cemal Süreyya Dersim'den sürülmemişti. İki aile arasında yaşanan bir anlaşmazlık sonucu Dersim'i terk edip Bilecik'e yerleşmişlerdi. Ama bir şiirinde coğrafyasında yaşananlara kayıtsız kalamamıştı. 
(Herkes Dersim'i tartıştığı için bazı iş kazaları da olmuyor değil... Güneri Civaoğlu boynuna zincir vurulan ilk banka soyguncuları Karabiber kardeşleri Dersimli diye tanıttı. Bazen bunun gibi birçok yanlış bilgi ortalığa saçıldı.)
GÜNEY'İN GERÇEK MEMLEKETİ
Dersim sürgünlerinin en ünlüsü Yılmaz (Pütün) Güney'dir. Dedesi Dersim'den sürgün edilen 10 aileyle birlikte Urfa Siverek'e göç etti. Sinemamızın büyük dahisi dünyaya gözlerini Adana Karataş'ta açtı ama kendini hep Siverekli olarak tanıttı. Babası Hamit Bey her Dersimli gibi Zaza annesi Güllü Hanım ise Kürt'tü. Ancak o annesinin yanı sıra doğup büyüdüğü coğrafyanın etkisinde kalmış olacak ki hep Siverek'i ve Adana'yı anlattı. Dersim'den pek söz etmedi.
SİYASET DÜNYASINDA
Meclis'teki Dersimliler deyince hemen aklımıza Kamer Genç ve Mehmet Moğoltay geliyor. Ama yıllar önceki Dersimliler de farklıydılar.  Bakınız... Lütfi Fikri (Düşünsel) Bey kadınların oy hakkını ilk kez meclis gündemine getiren mebustur. Aynı şekilde kardeşi Feridun Fikri Düşünsel de Meclis'te en aktif en ilerici mebuslardandı...
Bir başka Dersimli siyasetçimiz İsmet Sezgin'dir. Ama bu kimliğini pek kimse bilmezdi. İsmet Bey, Aydın'a göç etmiş Dersimli bir ailenin çocuğuydu. Uzun yıllar Türk sağ siyasetinde sakinliği ve soğukkanlılığıyla bilindi. 'İsmet Abi' Dersimli bir Zaza'ydı.
Hatırlayanlarımız olacaktır. TRT'nin ilk haber spikeri Zafer Cilasun'du. Cilasun'da Mardin'e göç etmiş bir Dersimli'ydi. Ailesi 1938'den önce Dersim'den Mardin'e sürülmüşlerdi. Çok parlak bir kariyer yaptı. Ama genç yaşta kaybettik...
Bir de yıllar içinde Sünnileşen Dersimliler var. Ankara'nın unutulmaz Belediye Başkanı (Nam-ı diğer Göbek Vedat) Vedat Dalokay, Bahtiyar aşiretindendi. Ama sonradan Alevi kimliğinden uzaklaşmış Sünnileşmişti. 
Kariyerine Dalokay sonrası gelen Ali Dinçer'in basın danışmanı olarak başlayan Gazeteci Zafer Mutlu (Ve babası Latif Mutlu), memleketiyle temasını kesmiş bir Dersimlidir. Ama sürgünlerden değildir.
SARISALTIKLARDAN 40 KAYIP
Sarısaltık Ailesi de sürülen ve katliama uğrayan ailelerdendi. Saltıklar sanat dünyasında meşhurdur. Hasan Saltık Emre Saltık ve Rahmi Saltuk... Saltık'lar Dersim olaylarında 40 insanlarını kaybettiler... 
Dersimli olmak aynı zamanda farklı bir Doğulu kişilik demektir. Doğu'da kendine taban bulan PKK uzun yıllar Dersim'de etkinlik sağlayamadı. Dersim, TİKKO adlı örgütün hakimiyet alanıydı. İbrahim Kaypakkaya Dersimli Marksistler için vazgeçilmezdi. (Gözde olan sadece Kaypakkaya değildi. THKP-C'li Hüseyin Cevahir de Dersimliydi. Ailesi Dersim sürgününde topraklarından uzaklaştırılmıştı.)  Yıllar sonra PKK, Dersim'e sızmayı başardığında bir başka isim öne çıktı. Doktor Baran! Örgüt içi tartışmaların içinde öldürüldüğü mü yoksa intihar mı ettiği halen belli olmayan PKK'lı Doktor Baran için Öcalan Dersim kişiliğinin analizini yapmıştı.
'Dersim kişiliği halen kendini arayan bir kişiliktir. Hem katliama uğramış, hem ihanete uğramış, hem de oldukça ihanete bulaşmış karmaşık bir durumu yaşıyor, aynı zamanda da isyan etmek istiyor. Böylesine karmaşık bir durumdur.'
Dersim'de Alevilikle iç içe geçmiş bir Ermeni cemaat vardı. Yüzyıllar öncesinde aynı coğrafyada kurulan Pakraduni Krallığı'nın etkisi ile çok sayıda Ermeni (kimi gizli kimi açık) dinlerini yaşadılar. Ermeni köyleri Alevilerle iç içe girmişlerdi. Ağekrek, Bradi, Boğosti, Paşavenk, Merho, Tağar... Dersim'deki Ermeni köylerinden sadece birkaçıdır. O küçücük coğrafyada 15'ten fazla kiliseleri vardı. Dersimli Ermenilerin bir bölümü zamanla Alevileşti.
Bakınız...1938'deki Dersim operasyonunda direnişe katılan Bahtiyar aşiretinin bazı mensupları Ermeni'ydi. Hatta direnişten dolayı suçlu bulunan ve kurşuna dizilen 19 isyancının 2'si Ermeni'ydi. (Alevi-Ermeniler dosyasının açılmasına az kaldı... Ünlü Ermeni-Alevileri yakın zamanda öğreneceğiz. Bekleyin)
Kureyşan aşireti Dersim'in en büyük ve en önemli aşiretlerinden sayılır. Sebebi Seyit soyuna dayanmasıdır. Peygamberle akraba olduğuna inanılır. Onun için Alevilikte dedelik makamında kabul edilir. 1938 isyanında da direnişte pek yer almamıştır. Çatışmalarda ve bombalı saldırılarda ölen Kureyşanlılar olsa da bütün halinde ayaklanmaya kalkışmamışlardır. CHP lideri Kılıçdaroğlu da bu geniş aşiretten.
AĞIR BASKI HAYATA BAĞLADI
Dersimliler ister sürgün olsun ister olmasın adlarından her alanda söz ettirdiler... Magazinci Can Tanrıyar'dan şarkıcı Yıldız Tilbe'ye futbolcu Selçuk Şahin'den, türkücü Hakkı Bulut'a kadar alanında başarılı onlarca isim çıkartmayı başardılar. Kemal Burkay en ünlü şairleriydi. Oğlunu PKK saldırısında kaybeden edebiyatımızın önemli isimlerinden Vecihi Timuroğlu da Dersimliydi.
Yani Dersim hep sıra dışı oldu. Hiç kabına sığmadı... Yaşadıkları ağır baskı onları hayata daha fazla bağladı...
Yani ünlü sözde olduğu gibi... 'Her trajedi bir başarının müjdecisidir...'
***  
Her şey nasıl da üst üste geliyor değil mi? Evet Dersim bizim yaramızdır... Tarihimizdeki ayıbımızdır... Ama Sivas'ta Maraş'ta akıllara gelmeyen Dersim şimdi neden gündeme çörekleniyor? İnsan sormadan edemiyor... Neden şimdi?... Hemen yanı başımızdaki Suriye'de çıkacak mezhep savaşı için ülke içinde zemin drenajı olmasın sakın?
CHP'DEKİ DURUM
CHP'ye gelince... Dersim tartışmasını biraz da kendileri başlattılar. Ayaklarına kurşun sıktıkları yetmezmiş gibi bir de Kemal Kılıçdaroğlu toprakları da geri verin diyecek kadar hangi koltukta oturduğunu unutuverdi. Şimdi daha sert rüzgarlar onları bekliyor...
Bugünlerde yaşadıklarımız dizi filmi andırıyor... Soluk soluğa izlenen bir macera dizisini... Biz de oturduk koltuğumuza... Bir sonraki bölümü merakla bekliyoruz. Sahi önümüzdeki hafta neyi izleyeceğiz...
Gurkanhacir.com
Twitter.com/gurkanhacir

Gökçen hangi savaşın pilotu
Birazcık da komplo teorisi yapalım... Biz Dersim ateşiyle yanarken ateşe bir odun daha geldi.  Guinness rekorlar kitabı elini çabuk tutup Sabiha Gökçen'i harika bir 'işçilikle' rekorlar kitabına dahil etti. Gerekçe ilginçti. 'Savaşçı kadınlar arasında bir başka ilk, Türkiye'nin ilk Cumhurbaşkanı'nın manevi kızı olan, Eskişehir'de 1936'da Askeri Havacılık Akademisi'ne kaydolan Sabiha Gökçen. Gökçen avcı ve bombardıman uçaklarıyla uçtu, dünyanın ilk kadın savaş pilotu oldu' 1936'da eğitim almış olduğunu düşünürseniz hangi 'savaşta' pilotluk yaptığını tahmin etmek zor değil...

Etkileri her alanda...
Bir coğrafyanın, orada yaşayan insanların hayatını kaderini ve dahası psikolojisini nasıl değiştirebileceğini öğrenmek istiyorsanız Dersim'e bakın derim. Dört dağ arasına sıkışmış bir çanağı andıran Dersim, bunun en tipik örneğidir. Tarihimize baktığımızda görüyoruz. Doğu sorunu ayrıdır, Dersim sorunu ayrıdır. Doğudaki insanımız ayrıdır, Dersim'deki insanımız apayrı. Çevresindeki Bingöl, Muş, Elazığ, Erzincan çoğunlukla Sünni nüfusa sahiptir Dersim Alevi. Çevresindeki iller giderek sağcılaşmıştır o hep solcu kalmıştır. Atatürk giderek unutulurken, onlar Atatürk'ü baş tacı etmişlerdir. Osmanlı'dan bugüne devletin bakışı da farklıdır. Çıbanın başı olarak da görülmüştür. Bir an önce yatırım alanı olmasını dileyen de... PKK bile Tunceli'de uzun yıllar taban bulamadı. Düşünün artık... TİKKO belki de başka hiçbir bölgede değil ama Dersim'de etkinliğini ilan etmişti. 
Uzatın uzatabildiğiniz kadar. Dersim çok özel bir coğrafyanın adıdır. Doğasıyla, tarihiyle hiçbir yere benzemez. Dersimli de öyle...
Dersimliler o küçücük ilden çıkıp tüm Türkiye'ye yayıldılar. Kimi sürgünle savruldu, kimi okumak çalışmak ve yaşamak için başka şehirlerin yolunu tuttu... Ama etkilerini her alanda hissettirdiler...
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e onlarca kez baskı ve sürgüne uğrayan Dersimliler için en ağır saldırı 1938'de oldu. 2. Harekat olarak bilinen operasyonda gaz bombaları kullanıldı. Ölü sayısı tartışmalı olsa da 10 binden fazla insan hayatını kaybetti. Artık bunları hep biliyoruz. Ardından sürgün geldi. 11 bin kişi Anadolu'nun (özellikle batı illeri) çeşitli yerlerine sürüldüler. Peki ya sonra neler oldu?
Dersim sürgünleri ne yaptılar?

<p>Cumhurbaşkanı Sergio Mattarella, hükümet krizini aşmak için yarından itibaren parlamentoda temsil

İtalya'da hükümet krizi... Conte gitti, şimdi ne olacak?

Türkiye'nin yeni nesil yerli silahları

Başkan Erdoğan, Sosyal Atama Töreni'nde konuşma yaptı

Muğla'da tarım alanları su altında kaldı