Nerede ise 10 yıldır global krizdeyiz. Önce en gelişmiş ülkeler battı (mesela ABD), sonra kriz sırası (başta Almanya olmak üzere) Avrupa Birliği ülkelerine geldi, sonra da Çin teklemeye başladı. Çin’in büyümesi yavaşladı ve inşaat, yatırım ve ihracattan, tüketim ve hizmetlere dönerken de kendisine ham madde satan ülkelerin 10 yıl kadar süren balayı sona eriyor gibi.

Bugün dünyada gelişen ülkelerin “global krizinin” başladığı konuşuluyor. Özellikle de sadece tek bir ham madde satışına dayanan ülkeler iyice hırpalanmaya başladılar. Örnek olarak Afrika’nın Zambia, Angola ve Ghana gibi ülkeleri düşünülebilir. Güney Amerika’da en iyi örnek de sadece petrole dayalı ve çok kötü yönetilen Venezüella’nın çöküşü. Dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip (global petrol rezervlerinin yüzde 17.5 kadarına sahipler) bu ülke şu anda dünyanın ekonomisi en kötü durumdaki ülkesi!
Afrika’daki sorunlu gelişen ülkelerin en iyi örneği Zambia, geçtiğimiz hafta Çin’in Başkanı Xi Jinping de Çin –Afrika Forumunun altıncı toplantısı için Zambia’da idi. Forum’da Afrika’nın sanayileştirilmesi planları konuşuldu. Çin Afrika’nın sanayileştirilmesi için 50 milyar dolar ayırabileceğini söylemiş ve yerel insanları eğitmek için de 200 bin Çin sanayi yöneticisini tahsis edebileceğini vaat etmiş. Bunlar gelecek için güzel adımlar da, bugünkü durum ne olacak?
Zambia 15 milyon nüfusu olan bir ülke ve son 10 yılda sadece bakır satarak ortalama yüzde 6.7 hızla büyümüş. Ülke çok genç bir nüfusa sahip, nüfusun yüzde 66 kadarı 24 yaş altında. Ülkede doğrum oranı hâlâ çok yüksek. Ülkede 1.2 milyon da HIV ve AIDS sorunlu insan var. Eski bir İngiliz sömürgesi olan Zambia’da 1990 yılında bakır madenleri devlet yönetmeyi beceremediği için özelleştirilmiş ve 2004-2014 arasında bakır üretimi artırılabilmiş. Bu on yılda Zambia çok hızlı büyümüş. Ama 2015 yılına girilirken Çin ithalatı kesince de ülke çok zora düşmüş. Bakırın global fiyatı zirvedeki değerinin yarısına inivermiş. Ülkenin tüm ekonomik verileri 2014 yılından. Satın alma gücü paritesine göre GSYİH sayısı 2014 yılında 62 milyar dolar. Satın alma gücüne göre kişi başına gelir standardı 4100 dolar kadar. Ama satın alma gücü değil resmi kura göre nominal hesap yapılırsa GSYİH 27 milyar dolar kadar. Yani kişi başına gelir 2000 dolar civarında.
Nüfusun yüzde altmış kadarı fakirlik sınırının altında. Ülkede İngilizce konuşuluyor ama 70 kadar farklı dil de konuşulmakta. Tarım GSYİH içinde yüzde 9 kadar bir paya sahip ama çalışan nüfusun yüzde 85 kadarı sadece tarımda iş bulabilmiş. Genel işsizlik oranı yüzde 15 kadar.
İhracat ülkenin GSYİH sayısının yüzde 51 kadarı. İhracat işler iyi iken yani zirvede 10 milyar dolardan fazla idi. İhracatın yüzde 70 kadarı da bakır. İhracatın yüzde 24 kadarı İsviçre’ye satılıyor. İthalat ise GSYİH’nın yüzde 48’i kadar. Yani yüksek ihracat varken kabaca 8.6 milyar dolar kadardı. İthalatın yüzde 31 kadarı Güney Afrika’dan gelmekte. Ülkenin döviz ve altın rezervi 3 milyar dolar civarında. Ülkenin bütçe açığı / GSYİH oranı yüzde eksi 5.5 civarında yani büyük. Ülkenin borcu ise kendine göre GSYİH oranı olarak yüksek (yüzde 38 kadar ). 2015 yılında Zambia’da gidişat kötüleşince, piyasalardan, kamu borcu bonolar çıkararak borçlanmaya da başladı. Ülkede enflasyon yüzde 8 kadar ve faiz de yüzde 12 civarında.
Bakır fiyatları yüksek iken alternatif üretim planlamayan ama 10 yıl Afrika’nın en hızlı büyüyen ülkelerinde biri olan Zambia, şimdi yardıma muhtaç ve borç ve harç ile yaşamaya mecbur durumda. Binlerce işsiz zaten vardı, şimdi de iyice çoğaldı. Zambia bugün galiba Çin’in insafına kalmış durumda!