Avrupa'da bir A ülkesi var, nüfusunun yaklaşık %12'si organ bağışçısı. Bir de B ülkesi var, organ bağışçısı oranı % 99,9. Sizce iki ülke arasındaki bu muazzam farka yol açan nedir?
Everything is Obvious adlı kitabında anlattığı kadarıyla, Watts öğrencilerine bu soruyu sormuş. Yazıyı gazeteye yolladıktan sonra derse gideceğim ve ben de öğrencilerime soracağım. Onlar da, tıpkı Watts'ın öğrencileri gibi akıllı ve yaratıcı öğrenciler. Onlar da, Watts'ın öğrencileri gibi, muhtelif tahminlerde bulunacaklar. Mesela benim öğrencilerim de muhtemelen ülkelerden birisinin çok daha dindar olabileceğini söyleyecekler önce. Belki birinde tıbbın organ naklinde çok daha başarılı olabildiği ihtimalinden söz edecekler. Ama birisinin sosyalist geçmişi nedeniyle, daha diğerkam bir kültüre sahip olabileceği ihtimali daha çok yandaş bulacaktır herhalde.
Öğrencilerimden önce yakın çevremde test ettim. İki toplum arasında muazzam kültürel farklar olduğunu varsayan benzer cevaplar aldım. Halbuki A ülkesi Almanya, B ülkesi ise Avusturya. Yani Avrupa'da kültürel açıdan belki de birbirini en çok andıran iki ülke. Ne olacak şimdi?
Benim öğrencilerim reklamcılık okuyorlar. Dolayısıyla onlar da, muhtemelen, Watts'ın öğrencileri gibi, Avusturya'da müthiş başarılı bir kampanya yürütülmüş olabileceği ihtimalini dile getirecekler. Ama öyle bir şey de yok.
Avusturya'da, aksini beyan etmeyen herkes organ bağışçısı sayılıyor. Almanya'da ise organ bağışçısı olabilmek için, bunu beyan etmek gerekiyor. Watts'a göre, hepsi bu.
***
Almanya'yı, Avusturya'yı, organ bağışını unutun. Kadınlara yönelik şiddetten intihar oranlarına, futbol seyirci sayılarından uyuşturucu tüketimine, zenginliğe kadar hemen her konudaki farkları açıklamak için aynı kültürel kodlara başvuruyoruz. Kafamızın böyle çalışıyor olmasının muhtelif neticeleri yok mu sizce?
Din mesela, şiddetin yaygınlığını veya zenginliği ne kadar açıklayabilir, bilmiyorum. Ama dini geriletmeden kadınlara yönelik şiddetin azaltılamayacağına ve zenginleşilemeyeceğine kayıtsız şartsız iman etmiş sayısız tanıdığım var. Çoğu, organ bağışçısı oranının Türkiye'de çok düşük olduğunu da düşünüyorlar. Bu düşüklüğü de dinle açıklıyorlar. Ve mevcut hali değiştirip içe sinecek bir orana ulaşabilmek için dini geriletmek gerektiği neticesine ulaşmaları zor olmuyor.
Kültürü önemsiz bir şey olarak gördüğüm zannedilmesin. Aksine çok önemsiyorum. Olup biten hemen her şeyi kültürle açıklıyorum. Ama kültür sadece din, gelenekler, politik tutumlar filan gibi şeylerden ibaret değil. Büyük ölçekli tutum farklılıklarının benzer ölçekte bir kültürel fark olmadan açıklanamayacağı varsayımı da kültürün bir bileşeni mesela. Olur olmaz her şeyi gelenekle açıklayıp, doğru dürüst bir dünya inşa etmek için insanların dinlerini, dillerini, giyimlerini, adetlerini değiştirmeye çalışmak da bir kültür. Birkaç yüzyıldır yaygınlaşan, bugün dünyanın geniş coğrafyalarını istila eden bir kültür. Muazzam faydalara vesile olduğuna şüphem yok. Ama işte, dünyanın bugün yaşadığı sıkıntıların büyük bölümü de ondan kaynaklanıyor.
***
Teslim edersiniz ki, mesela insanların lisanına yapılan müdahaleler, sosyal dokuda, basit mevzuat değişikliklerinin yol açtığına benzer neticeleri doğurmuyor. Toplumu din, lisan, hayat tarzı gibi faktörler açısından aynılaştırmak için harcanan onca çabanın, bir yerlerde biriken tortuları da oluyor.
İnsanoğlunun -yüz yıl önce hayal bile edilemeyecek kadar- zenginleşmesini sağlayan kavram haritası, dünyanın dört bir yanında, pis kokulu bir yığın artık birikmesine de yol açtı. Hep öyle olur. Aynı kavram haritasının yardımıyla, onun yol açtığı çirkinliklerle mücadele etmek mümkün değil. Ama yüz yıl önceki yoksulluğun ağırlığı altında gelişmiş kavram haritamızı bugün de kıskançlıkla müdafaa ediyoruz.
Bu kafayla zor.