Kendisini çıplak gözle görene kadar, Çin Seddi'nin Hun akınlarını durdurmak kastıyla yapılmış olduğu hikayesinden şüphe etmek için bir sebebim yoktu. Artık var. En hafif tabiriyle söyleyecek olursak, ortada orantısız bir şeyler var. Duvar, engelleyebileceği hasar ile kıyas kabul etmeyecek kadar yüksek bir sosyal ve iktisadi maliyete yol açmış olmalı. Yine de yüzlerce yıl boyunca eklentiler yapılıp durmuş. Galiba Mısır Piramitlerinin yakın dönem bir versiyonundan başka bir şey değil Çin Seddi.
Mısır, çağdaşı olan diğer medeniyetlere kıyasla, aşırı verimli bir ekonomiydi. Birkaç yüz kilometre kuzeyde yaşayan çağdaşlarının yüz kişiyle üretebildikleri gıdayı altmış kişiyle ürettiklerini düşünün. Kalan kırk kişinin birkaçı matematikle, birkaçı müzikle ilgilensinler. Birkaçı şaşaalı kıyafetler tasarlayıp üretiyor olsunlar. Henüz otomobil yapmayı bilmiyorlardı. Anlaşıldığı kadarıyla, Maviler ve Yeşiller filan gibi takımlara ayrılıp yarışmayı filan da akıl edememişlerdi. Yani kendilerini meşgul etmenin alternatif yollarını da keşfetmiş değillerdi. Ya savaşacaklar, yıkıp yeniden yapacaklardı. Veya hiçbir iktisadi manası olmayan şeyler, mesela Piramitler inşa edeceklerdi.
***
İnsanlık tarihinde aşırı verimlilik spazmları sadece Mısır veya Çin'de ortaya çıkmış şeyler değil. Sıklıkla yaşanmış bir hal bu. Genellikle Mısırlılar veya Çinliler gibi akıllıca çözümler üretmek mümkün olmadı. Savaşmak zorunda kaldık.
Ancak günümüzde yaşanan aşırı verimlilik spazmı, bugüne kadar yaşananların hepsinden yapısal olarak farklı. Bir defa bölgesel değil, küresel. Ayrıca, mevcut zihniyetimizin kutsallaştırdığı bir kavram verimlilik. Dolayısıyla kurumsallaştı. Ama asıl sıkıntının bu tür farklardan kaynaklandığını zannetmiyorum. Asıl mesele, geometrik büyümede... Verimlilik kendi kendisini beslediği için, geometrik olarak büyüyor.
Otomobili icat ettik, neredeyse yüz yıl boyunca milyonlarca insanı otomobil üretmekle meşgul ettik. Cep telefonunu icat ettik, birkaç yüz bin kişi, birkaç yıl içinde, yerkürenin neredeyse tamamını kapsayacak altyapıyı inşa ediverdiler. Şimdi, Jetgiller'dekinin benzeri uçan otomobiller geliştirilse söz temsili, birkaç yıl içinde mevcut bütün otomobil stokunu uçan modelleriyle değiştirmek problem olmayacak.
Futbolculara, basketbolculara, komedyenlere, tiyatro sanatçılarına akıl almaz kaynaklar aktarıyoruz. Zamanımızın büyük bölümünü onları seyrederek öldürüyoruz. Böylelikle aşırı verimliliğin faturasını küçültmeye çalışıyoruz. Ama yetmiyor. Bundan böyle de bunları yapmayı sürdüreceğiz, ama yetmeyecek.
***
Avrupa Birliği de bir nevi Piramit idi. Yunanistan, İspanya gibi düşük gelirli ülkeleri bir nevi sünger gibi kullanıp, verimlilik fazlasını emme teşebbüsüydü. Şimdi faturanın bu ülkelerin önüne konduğuna bakmayın, verimliliği dizginlenemez hal almış olan ülkelere bir hayli zaman kazandırdı bu operasyon. Yani mesela ne kadar? Eh, on yıl filan. Bilemediniz yirmi yıl.
Diyeceğimi Mevlana yüzlerce yıl önce demiş: Artık yeni şeyler söylemek lazım. Üretimden, verimden, emekten, emeğin haklarından filan başka şeyler. Daha makul, sahip olduğumuz imkanların büyüklüğüyle orantılı büyüklükte, ümit vaat eden, gelecekte yeri olabilecek konulara kafa yormak lazım. Gerçekçi olup mümkün olanı istemek zamanıdır.
Mesela işçilik, yığınları işçileştirmek iyi bir şey değil. İşçi haklarını iyileştirerek de işçilik iyi bir şey haline getirilemez. Olsa olsa katlanılabilir bir şey haline getirilebilir. Mecburduk, işçileştik, işçileştirdik. Artık mecbur değiliz. Artık işçilik yeryüzünden silinebilir. Üretilenlerden hak ettiğimiz hisseyi almak için ille de manasız bir işte çile doldurmak zorunda değiliz artık.