Platon'dan bu yana devlet hiç bu kadar şeffaf olmamıştı

Ebru Aydeniz / ebru.aydeniz@yahoo.com
Bir sohbet sırasında 'devlet nedir' diye sorsalar anlatmaya başlarız. Anlattıkça da sesimiz canlılığını yitirir, kısılır, söylediklerimizden, söze başladığımızdaki kadar emin olamayız. İngiliz siyaset bilimi profesörü Christopher Pierson da 'Modern Devlet' adlı kitabının girişinde, devletin tanımını yapmak yerine bu tanımı yapmanın ne denli zor olduğuna değiniyor. 'Amerikalı bir Yüksek Mahkeme yargıcı baktığı bir taciz davasında 'pornografi'nin tanımını yapmak durumunda kalmış. Yargıç, bir taraftan bu tanımı yapamadığını itiraf ederken diğer yandan da 'Ben pornografiyi gördüğümde anlarım' demiş ve bunda da ısrarcı olmuş. Biz de modern devletin tanımı hakkında buna benzer bir durumda olabiliriz. Devletin kesin ve kapsamlı bir tanımını yapmakta zorlanırız ama otoyolda durdurulduğumuzda, elimize vergi ödeme emri geçtiğinde, emeklilik maaşımızın ödenmesi en yakın postaneden sağlandığında devletin farkına varırız. (...) Doğduğumuzda verilen zorunlu doğum sertifikasından ölümümüzün yine zorunlu olarak kayıt altına alınmasına kadar geçen süreçte devletin (neredeyse) her an yanımızda bir yerlerde olduğunu duyumsarız. Anglosakson ülkelerinde bile günlük politik tartışmalar devleti referans gösterme, onu yerme ve onun hakkında homurdanmalarla doludur. Yargıç gibi kolaya kaçıp devleti gördüğümüz yerde tanıdığımızı söylememize rağmen onun için genel kabul gören kısa bir tanımlama yapmanın aşırı zorluğu hemen hemen kanıtlanmıştır.'
FEODAL SİSTEMDEN BUGÜNE
Büyük Türkçe Sözlük'te, devletin tanımı son derece net bir biçimde veriliyor: 'Sınırları belirli bir yurt ve hukuk düzeni içinde, ülküdeş insanların topluca ve kamu yararını sağlamak amacıyla örgütlenerek kurdukları ve benzeri topluluklarca bağımsız ve siyasal kişiliği tanınmış birlik.' Prof. Pierson konuyu açarak, devletin tanımlanan olmazsa olmaz niteliklerini şu şekilde sıralıyor: 'Şiddet araçlarının tekelci denetimi; bölgesellik; egemenlik; anayasallık; kişiler üstü iktidar; kamu bürokrasisi; otorite/meşruiyet ve yurttaşlık.' Pierson bunlara ek olarak vergilendirmeyi de devletin unsurları arasına katıyor.
Birçok yorumcu, modern devletin ortaya çıkışının köklerini Avrupa'nın fedoal yapılardan mutlakiyete doğru gelişen tarihsel dönüşümünde arıyor. Kabaca tanımlamak gerekirse bu dönüşüm, toplumların birden çok güç odağı ve kaynağın yer aldığı bir yapıdan, tek bir hükümranın kontrolündeki bir yapıya geçişidir. Pierson'a göre; modern devletin en önemli özelliklerinden biri, gücün dağıldığı çok merkezli ve çeşitlilik içeren yapıdan uzaklaşarak bölünmemiş bir toplum düzenine hükmeden tek ve mutlak bir güç merkezine doğru gelişimidir.
Kitapta Prof. Pierson, devletin tüm niteliklerini tek tek açarken Weber'den Giddens'a, Hobbes'tan Foucault'a düşünür ve araştırmacıların konuya yaklaşımlarına ve ekoller arasındaki tartışmalara yer vermiş. Kitabın en ilgi çeken bölümlerinden biri, modernite kavramının tanımı ve küreselleşmenin devlet üzerindeki etkileri. Bu noktada insanın aklına takılan 'devletin geleceği ne olacak, yoksa sonu mu geliyor' gibi sorulara da kitapta cevaplar aranıyor. 'Eğer devlet, eski ve yeni biçimlerinde, bir yere gitmiyorsa, yurttaşları tarafından nasıl etkili bir biçimde yönetilebileceği ve denetlenebileceği üzerine çok daha fazla düşünmek zorundayız' diyen Prof. Pierson, bu konudaki araştırmalarına hız kesmeden devam ediyor. 300 sayfalık bu kitabı, neden-nasıl sorularının tüm cevaplarını vererek bu sayfada özetlemeye çalışmak, yazarın emeğine haksızlık olur. 'Modern Devlet', konuyla ilgili çalışmalar yürütenler için son derece kapsamlı bir referans kitap. Bununla birlikte bir yurttaş olarak karşılıklı çıkarlarla bağlı olduğumuz devletin işleyişini daha iyi anlamak, sorgulamak ve düşünmek için, herkesin kitaplığında yerini alması gereken bir çalışma.

Modern devleti nasıl bilirsiniz?
Prof. Pierson, devletin modernite gelişiminin genel bir özelliği olarak, yönettiği topluma giderek daha fazla nüfuz etmesini gösteriyor. Modern devletin ortaya çıkışıyla birlikte toplumun ölçülmesi, tanımlanması ve araştırılmasına olan arzunun artması ile istatistik biliminin ilgi görmeye başlaması, aynı zamana denk geliyor. Fransız anarşist Joseph Proudhon (1804-64) 19. yüzyılda yazılarıyla modern devletin dayatmalarına karşı çıkmış; Pierson ise ona bugün de destek veriyor:
''Yönetilmek, her faaliyette ve her işlemde not alınmak, kaydedilmek, listelenmek, vergilendirilmek, damgalanmak, ölçülmek, numaralanmak, değerlendirilmek, izin verilmek, dinlenmek, uyarılmak, yasaklanmak, değiştirilmek, düzeltilmek, cezalandırılmaktır. Bu kamu gerekliliği ve çıkarı adına katkıda bulunma, eğitilmek, fidye ödemek, sömürülmek, tekelleşmek, ezilmek, sıkıştırılmak, uyutulmak, soyulmak; en ufak bir direnmede, şikayetinizin daha ilk kelimesinde bastırılmak, cezalandırılmak, horlanmak, taciz edilmek, izlenmek, kötü muamele görmek, coplanmak, silahsızlandırılmak, boğulmak, hapsedilmek, yargılanmak, lanetlenmek, vurulmak, sınırdışı edilmek, kurban edilmek, satılmak, ihanet edilmek; bunlar da yetmiyormuş gibi alay edilmek, küçük düşürülmek, öfke duyulmak ve onuruyla oynanmaktır. Bu devlettir; bu onun adaletidir; bu onun ahlakıdır.'
Proudhon konuyu abartmamış! Modern devletin her yurttaşı onun ne demek istediğini anlar ve birçoğu onun öfkesine karşı içten içe bir sempati duyar. Modern devlet kesin olarak yurttaşlarının günlük yaşamlarının en mahrem bölümleriyle bile yakından ilgilenir. Ancak devletin ve toplumun bu artan mahremiyeti tek yönlü değildir. (...) Yurttaşların ve örgütlerinin devletle çok eşitsiz şartlarda da olsa pazarlık edebilmek için ellerinde (bilgi, para, bağlılık, oy, huzursuzluk yaratma gücü gibi) kaynakların bulunduğudur. Bu ilişkinin en yumuşak ifadesi modern devletin yetkilendirilmiş yurttaşlık karşısında hesap verebilirliğidir. Dolayısıyla bazılarına göre modern devletin gelişimi aynı zamanda bir yetkin yurttaşlık ve demokratikleşme öyküsüdür de.'

Modern Devlet
Christopher Pierson
Çevirenler:
Neşet Kutluğ /
Burcu Erdoğan
Chiviyazıları Yayınevi
311 sayfa