Başkalarının tecrübelerini tevarüs edebilmek ve bunlardan yola çıkarak dünyaya yaklaşabilmek insanın en büyük silahı. İnsanı gagasız, pençesiz, içgüdüsüz yaratan Allah; tamamen silahsız da bırakmamış, kollektif hafıza bahşetmiş, tecrübeleri aktarılır kılmış. Hikmetinden sual olunmaz.

Beşeriyet tarihi, dini hareketlerin seyirleri ve hangi zemin üzerinde neşv-ü nema bulup hangi şartlar altından insanlar tarafından tartışma mevzuu haline getirildiği hususunda pek çok misal ile dolu. İnsanın bir tabiatı var. Kültürler ve kıtalar üstü bir müşterekliği doğuran bir şey bu. Fıtrat deniyor buna. Farklı bölgelerde, farklı zamanlarda vuku bulmuş hadiseleri, birbirleri ile alakasız gibi görünseler dahi misal ittihaz ederek bir çıkarım yapabilmek fıtrat sebebiyle mümkün, meşru, hatta zaruri oluyor.

Bakınız 15. yy. İtalyasına... Dünya tarihinde dinin ve dini kurumların en fazla sorgulandığı dönemdir muhtemelen. Bu sorgulama, yüzyıl dahi geçmeden Almanya başta olmak üzere tüm Avrupa'ya yayıldı.

Sebebi açıktır. Din alınıp satılan bir şeye dönüşmüştü... Fıkaranın sığınması gereken ocaklar, vatandaşın elindekine avucundakine göz dikmiş, kendi lüksünü fıkaranın son lokması ile finanse eder hale gelmişti. Hani ferman-ı ilahi var ya "De ki: Yakınlarıma sevgi göstermenizden başka hiçbir ücret istemiyorum!" İnsanın tabiatını da beyan ediyor aslında bu ayet. Ancak muhabbetten başka bir şey istenmemeklikle dînî değerler yukarılarda bir yerlerde tutulabilir. Aksi takdirde payimal olur. Fitreden, zekattan bahsetmiyorum. Onlar fıkaranın malımızdaki hakkı. İnsanlara din anlatan ve aktaranların buradan sağladığı çıkardan bahsediyorum. Müstağni olmayayım diyorsa, bir yerden sonra şarlatana dönüşmesi kaçınılmaz oluyor. Zira üzerine değirmen kurulan hiçbir akarsuyun kurumasına rıza gösterilmez. Su kendiliğinden gelmeyince yan yollara sapılır, başka türlü şeyler talep edilir. "Efendim şu endüljansı satın alırsanız cehennem ateşi size dokunmaz, kabir azabı da çekmezsiniz" gibi şarlatanlıklar peşi sıra tekrar edilir. Ve tüccara dönüşen her din adamı muhatabının aşağılamasına maruz kalır. Zira ticari kültürü pazarlık üzerine kurulu olan şark toplumlarında, ticari muhataptan bir şey koparmaya çalışmak ve bunun için kendisini tahkir, tahfif, tezyif etmek hayatın olağan parçasıdır. Ekonomik çıkar ve pazarlık, hürmet ile ters orantılı ilerler. Hangisinde ilerlemek istiyorsanız diğerinde mümkün mertebe geri durmalısınız.

Ortaçağ İtalyasında, Papa Alexander Sixtus gibi terbiyesizler dini böyle böyle ayağa düşürmüşlerdi. Günümüz Türkiyesinde de benzer figürler, insanlar indinde dini alınıp satılan bir şey derekesine indirdi nicedir. Her ikisi de ticari meta haline gelince, inancı zaten pamuk ipliğine bağlı olanlar için, din ile don arasındaki yegâne fark bir sesli harf farkına dönüştü. Her ikisi de Mahmutpaşa yokuşunda alınıp satılan, uğruna pazarlık edilen iki şeyse birini diğerinden daha fazla önemsemek anlamsız geldi maneviyatta güdükleşenlere... Ve dine hürmet bir zaruret olmaktan çıktı böylelikle.

Evet, "şarlatanlık sanki yeni mi icat oldu? Eskiden şarlatanlar, din alıp satanlar yok muydu? Ne alakası var?" diye mırıldananlarınız haksız değil. Eskiden de vardı. Günümüzde de hâlâ müstağni olanlar, Allah'tan korkanlar, şarlatanca yolların santiminden edep edenler çoktur. Çoktur ne demek? Kahir ekseriyettir! Velakin istiğna, şovu yapılabilir bir şey değildir. "Bakın ne kadar mütevazıyım, ne kadar edepliyim, ne kadar müstağniyim" vb denmez; tabiatı itibarıyla denemez. Diyenler, öyle olmadıklarına hüccet sunar. Bu sebeple sahne, bu teşhircilik çağında şarlatanlara kaldı. Utanmayan, Allah'tan korkmak nedir yıllar önce unutmuş olanlar ve ellerindeki en velud sermaye din olanlar uydu kanallarında, pazar tezgahlarında çarşısına pazar dilenmekte. "Şarlatanlık yeni çıktı" demiyorum, "zamanın ruhu sahneyi bunlara devretti" diyorum.

Din şeyleşti ve her şeyleşen gibi hürmete layık görülmemeye başladı. Tahkim edilmesi gereken birinci savunma, dini şeyleşme temayülünden uzaklaştırıp, sosyal sahada daha mualla bir mertebeye koymaktır.

Diğer tahkimat noktalarına sonraki yazılarımızda değinmek üzere...