Osmanlı Türkçesine karşı yöneltilen eleştirilerin belirli bir amaçla birlikte sistemli bir şekilde artmaya başlaması 1860 yılına tekabül ediyor. Bu aynı zamanda İstanbul'a gazetenin girdiği tarihtir. Yazı dili ile konuşma dilinin farklı olduğunu ve halkın büyük çoğunluğunun okuma-yazma bilmediğini söyleyen Lewis, bunun Şinasi ve Namık Kemal gibi gazeteci-aydınların bağlı bulundukları "bilgilenmiş halk idealine" ulaşmak için bir engel teşkil ettiğine dikkat çekiyor. Bu doğrultuda paylaştığı pasajlar dilde sadeleşmenin aydınlanma düşüncesi ile ilişkisini göstermesi açısından önemli. Şinasi ilk başyazısında gazetesinin amacını şu cümlelerle ilan ediyor: "Ta'rife hacet olmadığı üzre kelâm, ifade-i meram etmeğe mahsus bir mevhibe-i kudret olduğu misillü, en güzel icad-ı aklıi insanî olan kitabet dahi kalemle tasvir-i kelâm eylemek fenninden ibarettir; bu itibar-ı hakikata mebni, giderek umum halkın kolaylıkla anlayabileceği mertebede işbu gazeteyi kaleme almak mültezem olduğu dahi, makam münasebetiyle şimdiden ihtar olunur." (sf. 18) Benzer düşünceleri Namık Kemal "Osmanlı Lisanında Edebiyat Üzerine Gözlemler" makalesinde paylaşıyor.

Kitabın 2. bölümü olan "Osmanlı Türkçesi" başlıklı yazının büyük kısmını Osmanlı son dönemi dil tartışmaları oluşturuyor. Bu tartışmaların merkezinde lisanda sadeleşme konusu var. Bu bölümde aktarılan bir pasajda Ahmet Mithat, Türkistan'dan bir Türk, Necid'den bir Arap, Şiraz'dan bir Acem getirsek, bunların Osmanlıca Türkçesini anlayamayacağını iddia ederek "kendimize mahsus bir lisanımızın" olmayışından şikâyet ediyor ve halkın kullandığı lisanı millet lisanı yapmayı öneriyor. Yani dilden Arapça ve Farsça kelimelerin atılmasını söylüyor. Halit Ziya bu fikre şöyle itiraz ediyor: "... Maksud zaten bizde Türkçe olarak müteradifleri mevcud olan kelimeleri atmaksa, mesela lisanda güneş var diye ufk-ı edebimizden 'şems ü hurşid'i silmek, yıldız var diye 'nücum ve ahter'i söndürmek göz var diye çeşm ü dide'yi, 'ayn ü basar'ı kapamak, yol var diye 'rah u tarik'i seddetmek su var diye 'ab u ma'yı kurutmak kabilinden ameliyatı tahribe karar vermekse, buna bir israf-ı bîhude nazarı ile bakmak tabiîdir. Bu mütalâaya serdedilen itiraz: Lisanı sadeleştirmek, onu seviye-i irfanı halka indirmek içün bu fedakarlığa lüzum var sözünden ibarettir. Fakat lisan seviye-i irfan-ı halka inmez, seviye-i irfanı halk, lisana yükseltilmeğe çalışılır." (sf. 25-26)

Mehmet Akif'in kitapta zikredilen tavrı daha mutedil görünüyor. Akif dilde sadeleştirmeye karşıdır fakat mesela gazetede çıkan bir haber metninin anlaşılır bir şekilde yazılması gerektiğini savunur. Bu şekilde belki "seviye-i irfanı halk" yükselir, lisanın mahiyeti tahrip olmaz.

Yeni Lisan: Milli Lisan

Bahsettiğimiz dil tartışmaları "yeni lisan"cıların zaferiyle sonuçlanıyor. Ortaya çıkan yeni devlet kendini Ziya Gökalp'e dayandırıyor. Bu, Atatürk'ün uyguladığı politikaları Ziya Gökalp'in önerdiği anlamına gelmez. Gökalp, zihni sosyolojik işlediği için değişimin keyfiyetini kavrayarak daha orta yolcu bir yöntem öneriyor. Atatürk'ün uyguladığı radikal yöntemlerden daha yumuşak bir geçiş için Arapça-Farsça kelimelerin Türkçede karşılığı olmayanlarını muhafaza etmek amacıyla 'Türkçeleşmiş Türkçe' olarak ifade ediyor. Buna rağmen Türk Dil Reformunun Namık Kemallerden sonraki alt yapısını Ziya Gökalp oluşturmuştur diyebiliriz.

Cumhuriyet'in daha önceden "önerilmiş" olan "aydınlanmış halk idealine" bir an önce ulaşabilmesi için Gökalp'in 1923 yılında yazdığı "Türkçülüğün Esasları" kitabı ve özellikle "Lisanî Türkçülük" bahsi uygun zemin hazırlıyor. Gökalp'in bu bölümde konuşma dili ve yazı dili üzerine sarf ettiği şu cümleler büyük bir paradigma değişimine sebep oluyor: "...İstanbul'da iki Türkçe var: Biri konuşulup da yazılmayan İstanbul lehçesi, diğeri yazılıp da konuşulmayan Osmanlı lisanıdır. Acaba, millî lisanımız bunlardan hangisi olacaktır? Bu suale cevap vermeden, lisanımızı, başka lisanlarla mukayese edelim: Başka lisanlar, milletlerinin payitahtlarına ait lisanlardır. Fakat başka payitahtların hepsinde, konuşulan dille yazılan dil aynı şeydir. Demek ki, konuşma diliyle yazı dilinin birbirinden başka olması, sırf İstanbul'a mahsus bir haldir. ... İstanbul'da gördüğümüz bu ikilik lisani bir hastalıktır. ... Lisandaki ikiliği ortadan kaldırmak için, şu iki şeyden birini yapmak lâzım: Ya, yazı dilini aynı zamanda konuşma dili haline getirmek yahut konuşma dilini aynı zamanda yazı dili haline koymak. Bu iki şıktan birincisi mümkün değildir; çünkü İstanbul'da yazılan lisan, tabiî bir dil değil, Esperanto gibi sun'î bir dildir. Arapça, Acemce ve Türkçenin kamuslarını, sarflarını, nahivlerini birleştirmekle husule gelen bu Osmanlı Esperantosu nasıl konuşma dili olabilsin? ... Yalnız bir şık kalıyor: Konuşma dilini yazarak yazı dili haline getirmek!"

Ziya Gökalp diğer ülkelerde yazı dili ile konuşma dilinin aynı olduğu bilgisini ve Osmanlı Türkçesinin Esperanto bir dil olduğu yargısını bize genel kabulmüş gibi sunuyor. Hâlbuki Osmanlı Türkçesi idari ve edebi bir dil olması hasebiyle bu alanlardaki şahsiyetlerce kullanılıyor ve anlaşılıyordu. Halk Arapça ve Farsça kelime ve terkiplerin serpiştirildiği daha basit bir Türkçe konuşuyordu. Gölge tiyatrosunda Karagöz basit Türkçe konuşurken Hacivat'ın Osmanlı Türkçesi ile konuşması bunun bir örneği. Avam ile havasın dilinin farklı karaktere sahip olması, yazı dili ile konuşma dilinin farklı olması havasın ilminin kalitesinin bir gereğidir. Ziya Gökalp tüm bunların farkında olsa dahi aksini söylemesi gerekliydi çünkü kurulan ulus-devlete bir millî lisan icat edilmesi gerekiyordu.

(devam edecek)