Osmanlı İmparatorluğunun güç kaybetmeye başlamasının ardından teknik-askerî alandan sosyal-kültürel alana büyük bir Batılılaşma eğilimi baş gösterdi. III. Selim ve II. Mahmud'un reformları ile başlayan ve Tanzimat Fermanı ile devam eden süreç devlet erkânını ve Osmanlı münevverlerini modernleştirmekten öteye kısmen geçebildi. Halk, hâlihazırdaki değerleriyle bağını belli oranda korudu. Cumhuriyetin ilanı sonrası Batılılaşma politikaları yoğun ve hızlandırılmış bir devlet programı halini aldı ve yapılan reformlar küçümsenemeyecek derecede başarıya ulaştı.

Türk Dil Reformu bu reformlar arasında apayrı bir yere sahiptir. Çünkü Batılılaşma uluslaşmaya, uluslaşma ise dil meselesine doğrudan taalluk eder. Bu sebeple Türk Dil Reformunun hem Batılılaşma ile ilgili yönünün hem de lisanî yönünün muhasebeye tabi tutulması gerekmektedir.

Geoffrey Lewis'in Paradigma Yayıncılık'tan çıkan ve Mehmet Fatih Uslu'nun çevirdiği "Trajik Başarı: Türk Dil Reformu" kitabı konuyla ilgili oldukça kapsamlı bir çalışma. Kitap, belge ve dokümanları kronolojik sıraya dizmekle yetinen klasik teliflerden apayrı bir yerde duruyor. Türkiye'de gerek ideolojik kaygılardan gerek entelektüel zayıflıktan dolayı dil tartışmalarının olması gereken seviyede yapılamadığını söyleyebiliriz. "Trajik Başarı" kitabının, bu seviyenin yakalanmasına ve Türk Dil Reformu (Kitapta devrim kelimesi yerine reform kelimesi tercih ediliyor.) ile yapılması gereken muhasebeye büyük katkı sağlayacağını umuyoruz.

Dil üzerine konuşmak için öncelikle meseleye hangi entelektüel zemin üzerinden yaklaşılacağı belirlenmelidir. Türk Dil Reformunun temelleri Osmanlı son dönemi modernleşme-uluslaşma ve dil tartışmalarında mahfuzdur. Lewis, kitabın ilk bölümlerinde bu gelişmeleri tahlil ediyor. Yazarın zihinsel faaliyetleri daha ziyade ilk iki bölümde yer aldığından dolayı değerlendirmelerimiz bu bölümler üzerinde yoğunlaşacak. Sonraki kısımlar bu bölümlere göre nispeten daha teknik örnekler üzerinden ilerlediği için kısa değiniler yeterli olacaktır.

Öncelikle şuradan başlayalım. Trajik olan ne? Başarı sayılan iş hangi iş? Lewis, Atatürk'ün 1927'de mecliste okuduğu Nutuk'un 1960'lara gelindiğinde "günün diline çevrilmek" zorunda kalınmasını "trajik" olarak niteliyor. Bir metnin kaleme alındıktan otuz küsur yıl sonraki nesillerce anlaşılmaması hakikaten trajik bir durum. O zamanlar yazılan kitapların şimdiki insanların okuyabilmeleri için "modern Türkçeye yapılan çevirilerinin" bulunması sadece basit bir dil dönüşümü olarak açıklanamaz. Çünkü dil özünde bu kadar hızlı bir değişime açık değildir. Bu açıdan dil muhafazakârdır diyebiliriz.

Her dil bir gelenektir (J. L. Borges) ve gelenek, haksız yere yapılan müdahale durumunda absürt bir hal alır, ortaya bir ucube çıkar. Neyin başarı olduğuna gelince, Lewis işte tam da böyle haksız ve yanlış bir müdahalenin başarıya ulaştığını söylüyor. Elbette şu an reformun ilk amaçladığı gibi saf-öz Türkçe konuşmuyoruz. Bu açıdan bir başarısızlık sayılabilir Türk Dil Reformu. Fakat gerçek amaç olan medeniyet değişimi amacı büyük oranda başarıya ulaştı. Artık Türkçede Türk Dil Kurumunun hacimli katkısı yadsınamaz. Bir kurumun aldığı kararların dili yönlendirmesi anormal bir durum olarak algılanmıyor. İşte "trajik başarı" budur. Bunun yanında kitaba önsöz yazan Ekrem Ayyıldız, böyle bir kitabın Türk entelektüellerinin ve Türk üniversitelerinin elinden çıkmayıp kitabı bir "yabancının" yazmış olmasını da trajik bir başarı olarak gördüğünü söylüyor.

Lewis, Türkçe'nin mesela Çince ile olan ilişkisini kitaba dâhil etmemiş. Kendisinin deyimiyle Türkçenin hikâyesi 11. yüzyılda başlıyor. Bu zamandan itibaren Türkçe, Arapça ve Farsça ile etkileşime giriyor. Malum, Osmanlı Türkçesi Türkçeye, Arapça ve Farsça kelime, terkip ve bazı başka özelliklerin katılmasıyla oluşmuştur. Bu sebepten dolayı kabiliyet ve letafeti mündemiç zengin fakat ağır bir dildir. Kitap, uzun süre kullanılan bu dilin ağırlığı ile ilgili itirazlardan söz ediyor. Türkî-i Basit ve mahallileşme akımlarını bunun sonucu olarak gösteriyor ve Farsçalaşma yanlısı Nabi'nin bile bundan şikâyet ettiği beytini aktarıyor: Ey şi'r miyanında satan lafz-ı garibi / Divan-ı gazel nüsha-i kamus değüldür.

(devam edecek)