Zaman zaman üniversite öğrencileri ile bir araya geliyoruz. Ve entelektüel gelişimleri adına neler yapabilecekleri konusunda sohbet ediyoruz. Yine farklı bölümlerde okuyan bir grup öğrenciyle buluştuk. Üç aylık uzun bir tatilin eşiğindeydiler, dört saat sohbet ettik.
Öncelikle şu iki konuda anlaştık; üç ayı sosyal medyaya kurban vermeyeceğiz ve donanımlı, birikimli olmanın sihirli bir formülü olmadığını bilerek gayret göstereceğiz. ‘How to become an intellectual’ tarzı insanı bir kitapla entelektüel yapma iddiasındaki hap kitaplarla işimiz olmayacak. Okumayı, yeni şeyler öğrenmeyi bilgi hamallığı için değil, insanlığın tüm birikimini öğrenerek hayatın anlamını keşfetmek gibi yüksek amaçlar için araç olarak kullanacağız.
Genç arkadaşlara kendileri için bir entelektüel harita çıkarmalarını teklif ediyorum. Farklı bölümlerde okusalar da hepsi için faydalı olabilecek genel bir planlama üzerine bazı tavsiyelerde bulunuyorum. İster mühendis olsun, ister mimar, ister ilahiyatçı, ister antropolog, tüm disiplinler hakkında temel bir donanıma sahip olmanın onları mesleki hayatta da bir adım öne çıkaracağı ve özgün bir bakış açısı yakalayabileceklerini söylüyorum. İnsanlık tecrübesini anlamak adına mitoloji, tarih, dinler tarihi gibi alanlarda bu yaz en azından temel kavramları, kaynakları, ana tartışma konularını bilecek kadar okuma yapmalarını, sonraki aşamada ilgilerini çeken konularda derinleşebileceklerini söyleyerek pratik bir yol öneriyorum. Bazı okumalar isimler, yani biyografiler üzerinden yapılabilir. Hem yerel hem evrensel isimlerin hayat hikayelerini, mücadelelerini okumak temsil ettikleri düşünceye bizi aşina kılabilir. Mevlana’dan Gandi’ye, Malcom X’ten Aliya’ya, Adorno’dan İbn Haldun’a, Picasso’dan Sezai Karakoç’a Doğu’dan ve Batı’dan portrelerle kuşanmış bir yaz evreni oluşturmalarını tavsiye ederek uzun bir liste paylaşıyorum. Her bir portreyi yaşadıkları coğrafya ve zaman dilimine uygun şekilde kendi entelektüel haritalarına yerleştirmelerini ve her biri arasındaki zamansal, fikirsel ya da coğrafi akrabalıkları keşfetmelerini söylüyorum. Kendi haritamı çıkarıp birkaç örnek gösteriyorum. Doğu’nun ve Batı’nın iki ünlü seyyahı Marco Polo ve Ibn Battuta’nın yollarının kesiştiği yerler üzerinden nasıl bilgi kuleleri inşa edebileceklerini anlatıyorum. Doğu-Batı demişken benzeri bir okuma planlamasını portreler yerine kavramlar ya da düşünce akımları üzerinden yapabileceklerini söylüyorum. İlk önerim Doğulular ve Batılılar neden birbirinden farklı düşünür sorusunun cevabını bulabilecekleri bir kitap; Richard Nisbett’in ‘Düşüncenin Coğrafyası’ oluyor. Ve tabii Doğu ve Batı’nın bir yön bildirimi yerine bir zihniyeti ifade etmesi bağlamında Edward Said’in Oryantalizm’ini mutlaka okumalarını öneriyorum. Edward Said’in adı geçmişken ‘Entelektüel’ adlı kitabına atıf yapmadan geçemiyorum.
Entelektüel olmak çoğu için en parlak kariyer. İyi bir entelektüel olmanın önce ahlakından, sonra faunadan floraya, müzikten mutfak kültürüne, mitolojiden astronomiye geniş bir alanda bilgi ve görgü sahibi olmaktan geçtiğine dair konuşuyoruz. Alim, münevver gibi kavramlarla olan ilişkisini/farkını tartışıyoruz. Bu süreçte karşılıklı olarak nice isim, kavram ve yöntem üzerinde duruyoruz. Ve söz en temel hayat kitabına geliyor. Diğer dini ilimler konusunda yeterli ehliyete sahip olmadan dini hüküm çıkarmamak şartıyla hepsinin bir Kuran meali okumasını öneriyorum. Ve yaz sonunda tekrar görüşmek üzere, tespit ettiğimiz listeleri okuma sözüyle ayrılıyoruz. Artık anahtar ellerinde; portre, kavram ve düşünce akımlarından yol alarak önlerine çıkan kapıları birer birer açacaklar.
Hayatı, kitapları ve yaşadığımız dünyayı iyi okumak... İşte bütün mesele bu!