Başbakan Yardımcısı Bülent Arınç bayramın ilk günü Bursa’da bir ‘bayram konuşması’ yaptı. Akabinde ‘kadınların kahkahası’ üzerinden bir tartışma başladı. Öncelikle şunu ifade edelim; Sayın Arınç bu konuşmada sadece kadınların iffetinden söz etseydi, hepimiz ‘peki ya erkeğin iffeti?...’ diye sorardık. Fakat Arınç iffetten söz ederken hem kadının, hem de erkeğin iffeti üzerine gelenekten mülhem cümleler kurdu ve ‘erkek de iffetli olacak’ dedi. Hal böyleyken günlerdir mesele ‘kahkaha’ya sıkışıp kaldı. Toplum, ahlâkı kadın üzerinden konuşmaya o kadar alışmış ki, buna itiraz edenler bile söylenenlerin tümünü duymadı. Oysa Sayın Arınç’ın erkeğin iffetine dair hatırlattıkları da en az diğerleri kadar önemliydi.

Her ne kadar pratikte ahlâk ve iffet genel olarak kadınlara ihale edilmişse de, ahlâk öğretileri kadın ve erkeğe eşit oranda sorumluluk yükler. Nitekim Kuran’ın tavrı da bu şekildedir; kadınları birtakım ölçülere davet ederken, erkeklere de ‘gözlerini haramdan sakınmaları’nı emreder. Dolayısıyla toplumsal ahlâk yalnızca kadının davranışlarıyla inşa edilemez.
İffet konusunda kadın ve erkeğin ortak sorumluluğuna değindikten sonra Sayın Arınç’ın sözlerini cımbızlamak yerine bir bütün olarak baktığımızda, Türk-İslam toplumunun hiç de yabancı olmadığı, adab-ı muaşeret kitaplarında sıklıkla karşılaştığımız kodlar görürüz o konuşmada. Nitekim ‘ferdi sosyalleştirerek şahsiyet haline getirmek’ amacındaki Ahilik eğitiminde kadın-erkek ayrımı dahi yapılmadan ‘çarşı-pazar adabı’ anlatılırken, ‘kahkaha atmamak’tan söz edilir. Adab-ı muaşeret kitaplarında ‘toplumsal hayat içinde güler yüzlü, tebessümlü olmak fakat kahkaha ve nara atmamak’ şeklinde ilkeler vardır. Yalnızca bizim kültürümüzde mi? Batı aristokrasisinde genç kızların eğitiminde önemli bir asalet ilkesidir ‘toplum içinde yüksek sesle konuşmamak, olur olmaz yerde kahkaha atmamak’. Lady’lik okulları bunun eğitimini verir. Bütün bunlar genç kızları ve kadınları somurtmaya, surat asmaya değil, toplum içinde ‘ölçülü davranma’ya teşvik eder. Aynı şekilde nara atmamayı, sokakta kavga etmemeyi de centilmenliğin ölçüsü kabul eder. Her ne kadar pratikte bu teşvikler zaman zaman kadın üzerinde bir baskı aracına dönüştürülmüşse de, meselenin ilkesel yönü cinsiyetlerüstüdür ve sosyal hayatın ahengine yöneliktir.
Hal böyleyken, Sayın Arınç’ın sözlerinin arkasında bir dizi adab-ı muaşeret ilkesinin olduğunu çok iyi bilenler bile, ‘kadınların şen kahkahalarına ülkenin ihtiyacı’ndan söz ederek siyaseten muhalefet ürettiler. Yüzünden tebessüm hiç eksik olmayan Sayın Arınç’ın kadınların somurttuğu bir ülke istediğini hiç sanmıyorum.
Sayın Arınç’ın talihsizliği, toplum içinde yayılarak oturmanın ‘kendine güven ifadesi’ addedildiği, restoranlarda yan masadakileri dönüp baktıracak kadar pervasız kahkahaların ‘özgürlük’ zannedildiği bir dünyada kökleri yüzyıllara dayanan adab ilkelerini gündeme getirmiş olmasıdır. Türkiye artık İtalyan seyyah Edmando de Amicis’in 19.yy’da hayranlık içinde resmettiği ‘Avrupa’nın en nazik ve kibar toplumu’ değildir. Amicis’in tasviriyle ‘Halk arasında küstahça bir bakış şöyle dursun fazla meraklı bir bakışa dahi tesadüf edilmez. Kahkaha sesleri nadirdir. Sokaklarda kavga eden ayak takımı enderdir’ yaşantıları artık geride kalmıştır. Artık bu toplum Amicis’lerin, Pierre Loti’lerin, Thornton’ların ifade ettiği şekilde ‘sakinliği ve dinginliği haşmete ve kendilerine duydukları güvene bağlı’, ‘çarşının kudsiyetinin camiden aşağı olmadığı’ bir toplum değildir. Loti’nin ifadesiyle, ‘sadelik içinde ihtişamı, sukûnet içinde belagatı, zarif bir durgunluk içinde duygulu bir hayatiyeti ve parıltılı bir hayat içinde kibar bir hakikati hissettiren’ bir toplum hiç değildir. Maalesef artık dünya Lady’liğin ‘Gaga’lara kaldığı, asaletin eski dünyalara ait şeyler zannedildiği bir dünyadır. Bu nedenle, ufku ‘zamanlarüstü prensipler’e bakanların bu devirde anlaşılması zordur.