Türkiye fıstık rekoltesinde Amerika ve İran’dan sonra üçüncü sırada. Ama bu ülkelerde ağaç başına verim 18-20, bizde ise 3 kilo. En basit nedeni, Oben Akyol’un dediği gibi Türk çiftçisi ‘Diktim ağacı, Mevlam kayıra’ yöntemiyle üretim yapmaya çalışıyor. 

Funda ÖZKAN
funda.ozkan@aksam.com.tr

Bayrama yakışır, bol çikolatalı bir sohbet sizi bekliyor. Konuğum Nestle Çikolata ve Şekerleme Genel Müdürü Oben Akyol. Nestle’nin Türk markası Damak bu yıl 80’inci yaşını kutluyor. İsviçreli Nestle, Türkiye’nin en özel ürünlerinden Antep fıstığı ile kendi bilgi birikimini birleştiriyor ve Damak’ı 1930’larda yaratıyor. “Keşke bir Türk üretici de çikolatada 100 yıllık, 80 yıllık bir marka yaratabilseymiş” demeden de geçemiyor insan. Malum ‘çikolata sütü karıştırdım, kakaoyu kattım’dan ibaret değil. Büyük bir bilgi birikimi istiyor. 
Nestle’nin hedefi dünyada Amerika ve İran’ın ardından en çok fıstık üreten Türkiye’yi ‘verim’ ile buluşturmak. Maalesef ki Amerika ve İran’da ağaç başına fıstık verimi 18-20 kilo. Bizde ise aynı rakam 3 kilogram seviyesinde. 

- Niye Türkiye’de fıstık ağacı daha az verimli? 
‘Fıstığımız Bol Olsun’ projesinin amacı da bu. Niye daha az verimli, daha nasıl artırabiliriz? Gerçekten de Türkiye’nin yaptığı üretim büyük ölçüde arkaik metotlarla gerçekleştiriliyor. 
Nedir arkaik metot? Acaba zeytin hasadındaki gibi döverek mi mahsulü toplama yoluna gidiliyor? 
O da var. Biraz da ‘Diktim ağacı, Mevlam kayıra’ durumu. Kökünü toprakla kapatmak var. Dişi ağaç, erkek ağaç oranını bilmemek var. 

- Ağacın kökü kapatmamak mı gerekiyormuş? 
Evet. Bu dahi bilinmiyor. TEMA’daki uzmanlarla bahçeleri gezdiğimizde gördük ki, işin büyük sorunları var ama küçük adımlarla da ciddi artış geliyor. Bahçedeki o ağacı oraya değil de buraya koyunca artı oluyor. 

- Nasıl başladınız, proje için TEMA mı size geldi? 
Biz TEMA’ya gittik. Fıstık Türkiye’nin nevi şahsına münhasır olduğu bir ürün. Nestle olarak Damak’la ilgili vizyonumuz var. Nasıl bir uluslararası marka yaratabiliriz, Türk çikolatasının alametifarikası nasıl Damak olabilir? Nestle markasını da kullanarak bir hırsımız var. Damak’ı Damak yapan en önemli şeylerden biri çikolata, bir de fıstığı. Fıstığın sürdürülebilirliği, o bölge ile ilgili neler yapılabilir bizim için önemli, toplumsal sosyal sorumluluk projesi kapsamında. Üçüncü hasada giriyoruz.  Fidandan, meyve vermesine geçen süre 10 sene. Amacımız örnek bahçeler yapalım. Örnek bahçelerin daha iyi olduğunu etraf görsün. Çiftçileri getirelim, gelsinler baksınlar, uygulamalı eğitimler yapılsın. Örnek modelleri diğer yerlere uygulasın. En temel kırsal kalkınma mantığıyla başlayıp, ilerleyen bir proje. 

- Çiftçilere finansman sağlıyor musunuz, pazarlama, üretim desteği, alım garantisi veriyor musunuz? 
Şu anda birinci olarak hedefimiz verim artırmak. Ama devamında mutlaka fıstığımızı bu bölgelerden almak istiyoruz. Kafamızda alım garantisi de var. Şu anda uygulamaya koyduğumuz, açıkladığımız bir şey değil ama gelişmeyle birlikte işi entegre edebiliriz. 
Fıstık halen aracılarla alınıyor. Bu aşamaya gelmek için her şeyden önce izlenebilirlik yaratmak lazım. Aldığımız fıstık tam olarak hangi bahçeden geliyor gibi izlenebilirlik üzerinde çalışıyoruz. Pazarlama tarafında da müstahsile yol açabilirsek bu konuda da iyileşme olacak. 
Aslında çok ince konular. Ben bir çikolata üreticisiyim, buranın yapısını dışarıdan değiştireceğim dememek lazım. Anlamaya çalışıyoruz. Ekonomik olarak baktığımda konunun çok fazla aracı var.

HEDEFİMİZ 3 KAT VERİM

- Projeniz ile fındık müstahsilleri ciddi anlamda ekonomik fayda elde etti mi? 
Üç yıl önce üç artı beş yıl diye başladık projeye. Üç yıl uygulama, beş yıl izleme. ‘Bundan sonraki dönemde neler yapmalıyız’ı çalışıyoruz şimdi TEMA ile. Türkiye’de ağaç başına verim 3 kilo, Amerika’da 18-20 kilo. Hedefimiz verimi üç katına çıkarmaktı. Geriye dönüp baktık. Şimdiden yüzde 30 verim artışı var. 

- İran’ın da fıstığı meşhur. Orada ne kadar? 
Amerika ile İran’ın ortalaması yaklaşık olarak aynı. Yani 18-20 kilo. İran’da da verimsizlik olsaydı, bu coğrafyaya uygun değil sonucu çıkabilirdi. Bence tam aksine fıstık Türkiye için nevi şahsına münhasır bir ürün. 

- Bugüne kadar kaç kişi eğitimden geçti? 
Bu yılın ilk 6 ayında 303 üreticiye eğitim verdik. Eylül ayında Şanlıurfa’da gerçekleştirmeyi planladığımız üç ayrı eğitimle de, 300 üreticiye daha eğitim hedefliyoruz.

1.5 MİLYON LİRA HARCANDI

- Türkiye’de kaç fıstık üreticisi var? 
Maalesef fıstık üreticisi sayısı net olarak bilinmiyor. 435 bin dekar fıstık bahçesi bulunduğunu ve bu bahçelerden yıllık 80 bin ton ile 120 bin ton arasında üretim yapıldığını söyleyebiliriz. Üretim yapılabilen ağaç sayısı ise 30 milyon 868 bin adet. 

- Proje için ne kadar harcama yaptınız? 
1.5 milyon lira harcadık. Kırsal kalkınma alanında Nestle’nin Türkiye’deki ilk projesi. Nestle dünyada üç alana odaklandı. Beslenme, su ve kırsal kalkınma. Beslenme alanında da ‘Beslenebilirim’ projemiz var. Milli Eğitim ile ortak yürütüyoruz. Üçüncü sınıf öğrencilerine sağlıklı beslenmenin aşılanması hedefleniyor, sınıf öğretmenleri eğitiliyor. 10 ilde 50 okulda yürütüyoruz.

ADINA YEŞİL ALTIN DİYORLAR

- Müstahsil ürünü kaçtan satıyor, siz aracı tüccardan kaçtan satın alıyorsunuz? 
Çok aracı var. Buğdayı, zeytini hasat ettiği zaman çiftçi götürüyor, veriyor. Fıstığı ise çuval çuval evlerde saklıyorlar. Altın gibi önem veriyorlar. Düğün oluyor, 4 çuval bozduruyorlar. Fıstığa yeşil altın denir zaten bölgede. Hasat olunca tüm fıstıklar satılmıyor. Tabii ki endüstriyel fıstık üreticileri var ama bahsettiğim sıradan müstahsil.

TÜKETİMDE DE ÖLÇÜLÜ OLMAK GEREKİYOR

- Kaç yıldır Nestle’desiniz? 
Tam 17 sene oldu. Şirkete 1996’da gelmiştim. 

- 17 yılda toplamda kaç kilo aldınız? 
Nestle ile mi yoksa yaşla mı, bilemiyorum. Aslında 17 senede çok kilo almadım. Bu iş biraz yapı meselesi. Zaten etine dolgundum. 

- Çikolataya dayanma gücünüz nasıldır?
‘Çok yerseniz, çok kilo alırsınız’ denir ama ölçülü yediğinizde tamamen tatlı duygunuzu karşılıyor. Bir sürü başka şey yiyeceğinize, 2 parça Damak’la köreltirsiniz, isteğinizi. Çikolata yiyerek çok ara öğün atlayabiliyorsunuz. Bence çikolatanın öyle de bir güzelliği var. 

- Tüketimde ölçülü olmaktan kastınız nedir? 
Herkesin kendi ayarı var tabii ki. Kare karedir ya çikolata; ben iki kareyi yediğimde bayağı tatlı ihtiyacımı fazlasıyla gideriyor. 
Demek ki çikolatanın hakkını vermiyorsunuz. Çikolatayı tek başına hatta tek başınıza her anın keyfini çıkararak yemek lazım.

TÜRKLER EN ÇOK SÜTLÜ ÇİKOLATAYA BAYILIYOR

- Türkiye’de fındık müstahsilleri hep şunu savunur. Fındık olmazsa çikolata üretilmez diye... 
Fındık dünyada çikolata da en çok kullanılan hammadde. Ama sektör dağılımına, ürün satışlarına göre en çok tüketilen sütlü çikolata. 

- Fındık müstahsillerine göre öyle değil gibi... ‘Fındık çikolatanın birleşenidir’ derler. 
Bu söylenen sürülebilir çikolata için geçerli. 

- Peki bir istatistik var mı: Dünya çikolata tüketiminin ne kadarında fındık içeriği bulunuyor? 
Dünya çikolata endüstrisi yıllık 15.1 milyon ton üretim yapıyor. Bunla ilgili araştırmalara göre 15.1 milyon tonluk üretimin yüzde 2.6’sında, fındık hammadde olarak kullanılır. 

- Türkiye’de bu rakam hangi seviyede yer alır? 
Fındıklı çikolatanın tüketimi, Antep fıstıklıdan daha az. Türkiye’de tüketilen çikolatanın yüzde 70’i sütlüdür, sade olan. Yüzde 70’in içinde de yüzde 30’u fıstıklıdır.  En çok tüketilen sütlü ve ardından Antep fıstıklı gelir. 

SICAKTA YİNE VAZGEÇMEDİK

Türkiye’de tablet çikolata pazarı geçen yıl yüzde 10-12 büyüdü. Alım gücü artıkça da insanlar daha üst segmente geçiyor. Bu bayram için satış tahmininde bulunmak zordu. Tahmin yaparken, 35-40 derece sıcaklığı da göz önünde tutuyorsunuz. İnsanlar hediye olarak çikolata götürür mü, şekere mi kayar? diyorduk. Bayramda azalma yok. Sıcak günlerde düşer mi? dedik. Düşme yok. Çikolatanın şöyle bir güzelliği var. Sadece bayramlarımız için değil, Noel’de de, Batı’daki bayramlarda da önce çikolata akla geliyor.
Dünyada kişi başı çikolata tüketimi yılda 10 kilo, Türkiye’de 2 kilo. Aslında dünya dememek lazım, Batı’da 10 kilo. Çinlilerin mesela çikolata kültürleri yok. Daha yeni yeni başladılar çikolata yemeye. Bizim için ‘bunun tadı yok, şekeri yok’ diyeceğimiz bir ürün, Asyalılara ağır şekerli geliyor. 

- Ama biz baklava kültüründen geliyoruz. 
Doğru. Bizim ağır şekerli bir ağız tadımız var.

TÜKETİCİ DE HAKKINI VERİYOR

Kabuğu içine karıştırmadan çikolatanın içine sokabilecek hale getirmek lazım. Toplayıp işleyenlerde, uluslararası bir teknoloji yok. Bizimkiler geliştirmiş. Şimdi burada ıslatacağım, bilmem tık yaptıktan sonra daha çabuk kabuk düşüyor diye anlatıyorlar. Müthiş bir proses. Kabuğun rengi de toprak taş rengi sonuçta. Elekten geçiriyorlar, sallıyor, tamburun içinde döndürüyorlar. İki üç insan gözü geçiyor üstünden. Sonra Nestle’ye geliyor yine iki, üç insan gözü geçiyor. Deli pösteki bir şey. Düşünsenize Damak yerken, bir kabuk gelse ağzınıza. 
Türkiye’de değil ama Amerika’da dava konusu bile olabilir. 
Türk tüketicisi de aktif. Ufacık bir şeyde arıyor, hakkını arıyor.

DAMAK 80 YAŞINDA

Nestle ilk fabrikasını 1927’de Feriköy’de açıyor. O günün şartlarını düşünürseniz, para gitmiş, sermaye gitmiş, gayrimüslimler gitmiş, başkent bile Ankara’ ya gitmiş. O zaman için çok önemli bir yatırım... 
Türk markası Damak, 1933’ten beri var, 80’inci senesi. Şokella da Türkiye’de çıkmış bir marka 1968-70’de çıkmış. İsviçreli Nestle, Türkiye’nin iki temel ürününden iki marka yaratıyor. Antep fıstığından Damak’ı geliştiriyor. Karadeniz fındığından da Şokella’yı. Bir bakıma Türkiye’nin yapamadığını İsviçreli Nestle yapıyor.