Afganistan ile Pakistan arasında şubat ayının son haftasında tırmanan gerilim, geçtiğimiz günlerde fiili çatışmaya dönüştü. Pakistan ordusu, sınırın Afgan tarafında kalan dağlık bölgelerdeki yedi terör kampına hava harekâtı düzenledi. Vurulan hedeflerin, 2007'de kurulan ve Pakistan devletine karşı silahlı mücadele yürüten Tehrik-i Taliban Pakistan (TTP) kampları olduğu açıklandı. Buna karşılık Taliban güçleri de Pakistan sınır karakollarına saldırı düzenledi. Böylece gerilim daha da tırmandı.

1893'ten bugüne
Durand hattı sorunu

Bugünkü krizleri anlamak için 1893 yılına gitmek gerekiyor. O yıl, İngiliz Hindistan'ı ile Afgan Emirliği arasında 2.640 kilometrelik bir sınır çizildi. Bu sınır, bugün Afganistan-Pakistan sınırını oluşturan ve "Durand Hattı" olarak bilinen hattır. 1947'de Pakistan'ın kurulmasıyla birlikte bu hat, iki ülke arasındaki resmi sınır haline geldi. Ancak çizilen sınır Peştun aşiretlerini ikiye bölerek ciddi sosyolojik ve demografik sorunlar oluşturdu. Yüksek dağ zirvelerinden geçen ve yerel toplumsal yapıyı gözetmeyen bu sınır, kontrol edilmesi güç bir coğrafyada kalıcı bir istikrarsızlık zemini oluşturdu. Dahası Pakistan'ın Afganistan'dan gelenleri tekrar ülkelerine göndermesi zaten ekonomik durumu bozuk Afganistan ile Pakistan arasındaki ilişkileri olumsuz etkilemekteydi.

Egemenlik boşluğu ve terör yapıları

Afganistan'ın önce Sovyet işgali, ardından uzun süren iç savaş dönemleri ve son olarak ABD/NATO müdahalesiyle geçen yaklaşık 20 yıllık süreçte özellikle sınır bölgelerinde ciddi otorite boşlukları oluştu. Bu boşluk alanları, çok sayıda silahlı örgüt tarafından dolduruldu. Pakistan açısından en ciddi tehditlerden biri TTP oldu. Pakistan'ın son hava operasyonunun hedefi de bu yapının sınır hattına yakın Afgan topraklarındaki kamplarıydı. Pakistan, bu operasyonu Birleşmiş Milletler Sözleşmesi'nin 51. maddesi kapsamında meşru müdafaa hakkına dayandırıyor. İlk aşamada Afgan devlet birimlerine yönelik bir saldırı söz konusu değildi. Ancak Taliban güçlerinin Pakistan sınır karakollarına yönelik saldırısı, krizi yeni bir aşamaya taşıdı. Pakistan da buna karşılık verdi.

Askeri dengesizlik

Saha gerçekliği, iki ülke arasında topyekûn bir savaş ihtimalini zayıflatıyor. Afganistan'ın bugün etkin bir hava kuvveti ve savaş uçağı bulunmuyor. Buna karşılık Pakistan, bölgenin en güçlü hava kuvvetlerinden birine sahip. Ayrıca nükleer silah kapasitesiyle ciddi bir caydırıcılık gücü barındırıyor. Bu askeri dengesizlik, Afganistan'ın Pakistan'a karşı resmi bir savaş ilan etmesini pratikte mümkün kılmıyor. Dolayısıyla yaşananların, tarihsel arka planı olan ve zaman zaman alevlenen sınır gerilimlerinin son halkası olarak görülmesi daha doğru olacaktır.

Türkiye'nin mekik
diplomasisi

Tam da bu noktada dikkat çeken unsur, Türkiye'nin diplomatik girişimleri oldu. Cumhurbaşkanı Sayın Erdoğan'ın talimatıyla ve Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı'nın koordinasyonunda derhal çok yönlü mekik diplomasisi başlatıldı. Türkiye'nin hem Afganistan yönetimi hem de Pakistan üzerinde sahip olduğu olumlu etki, krizin tırmanmasının önüne geçilmesinde önemli rol oynuyor. Özellikle son günlerde çatışmaların şiddetinin azalması ve söylem düzeyinde daha temkinli bir dilin tercih edilmeye başlanması, bu diplomatik çabaların sahada yavaş yavaş karşılık bulduğunu gösteriyor.

Bölgesel mi, küresel mi?

Mevcut tabloyu İran, ABD, Çin ya da Rusya bağlamında daha geniş jeopolitik senaryolara bağlamak şu aşamada sağlıklı görünmüyor. Ortada resmi olarak ilan edilmiş bir savaş yok. Çatışmalar daha çok sınır hattında, belirli hedeflere yönelik ve sınırlı nitelikte. Dolayısıyla bugünkü gelişmeleri küresel bir savaşın habercisi olarak okumak yerine, 1893'ten bu yana çözülemeyen sınır meselesinin ve güvenlik boşluklarının günümüzdeki yansıması olarak değerlendirmek daha rasyonel olacaktır.