Sosyal bilimlerin doğal bilimlerden temel farkı, olayları etkileyen faktörlerin izole edilip laboratuvar koşullarında deneyler yapılmasına ve temel yasalar çıkarılmasına müsaade etmemesi. Bundan dolayı karşılaştırma yöntemi bir konuyu analiz etmekte kullanılan temel araçlardan biri olabiliyor. Hem aynı zaman dilimi içerisinde farklı ülkeleri, bölgeleri birbiriyle mukayese etmek mümkün, hem de tarihsel olayları farklı zamanlarda gerçekleşseler de farklı ve benzer yönleriyle değerlendirebiliyoruz. Bu yöntem çoğu zaman bize özgü, eşsiz durumlar olarak değerlendirdiğimiz özelliklerin, konuların çok da bize özel olmadığını göstermesi açısından şaşırtıcı olabiliyor.
'Teşbihte hata olmaz' diye peşin bir rezerv koyarak günümüz Türkiye'sinin bölgedeki konumuyla karşılaştırmak üzere tarihi bir örneğe bakmak istiyorum. 20'nci yüzyılın başındaki Almanya ekonomik gücü, demografik özellikleri ve askeri yetenekleri açısından Avrupa'nın merkez aktörü olarak öne çıkmıştı. Daha önce kıta Avrupa'sının en büyük askeri gücü olan Fransa'yı ikiye katlayan nüfusu ve ekonomisiyle savunma pozisyonuna itmiş, kendi imkanlarını yeterince yansıtmadığını düşündüğü statükoyu değiştirmek üzere aktif bir politikaya yönelmişti. Bu aktif politikanın altında yıldızı parlayan Alman sanayiinin pazar ve hammadde arayışları vardı. Tek başına bakıldığında anlaşılır bulunabilecek bu strateji Avrupa'nın diğer güçlerinin kendilerini tehdit altında hissetmelerine yol açacaktı. Öyle ki önce yüzyıl boyunca birbirine diş bilemiş İngiltere ve Fransa Almanya'ya karşı bir ittifaka yöneldi; ardından Rusya da bu birlikteliğe katıldı. Almanya'nın gücü ve iddialı tutumu bir araya gelmeyeceği düşünülen güçleri, ortak bir tehdit karşısında toparlanmaya itti. Almanya'nın, etrafında örülen bu ittifak sistemi karşısında askeri ve ekonomik gücünü artırmak için gösterdiği çaba, rakip güçlerin daha da fazla korkuya kapılıp birbirlerine kenetlenmelerine neden olacaktı. Almanya'nın güvenlik paradoksu olarak bilinen bu durum, kendi güvenliği için daha fazla güç kazanan Almanya'nın aslında etrafındaki çemberi güçlendirerek daha tehlikeli bir konuma itilmesini ifade ediyordu.
Türkiye'nin Ortadoğu'daki mevcut konumuyla ilgili bir analoji kurmadan önce benzemeyen birçok yönlerin varlığını kabul etmemiz gerekiyor. Bugünün Ortadoğu'su sahip olduğu enerji rezervleri sayesinde küresel güçlerin birinci derecede ilgi alanına giriyor; yani sahnedeki temel oyuncuların büyük güçler olduğunu kabul etmek gerekiyor. Bölgesel güçler konumlarını ancak bu büyük güçlere göre tespit edebiliyor. Ayrıca Türkiye'nin karşısında İran gibi iddialı ve genişlemeci bir gücün de bulunduğunu kaydetmek gerekli. Ancak 20'nci yüzyılın başındaki Balkanlar gibi bugünün Ortadoğu'sunda da ciddi jeopolitik boşluklar ve rekabet alanları oluşmaya başladı. Bu boşluklar maalesef Türkiye'yi ciddi bir çatışmanın içine çekme potansiyeline sahip. Bununla birlikte karşılaştırma yaptığımız örneğin aksine Türk dış politikasının mevcut ABD yönetimiyle uyumlu olduğunu belirtmek önemli.
Bu karşılaştırmadan ulaşabileceğimiz ilk çıkarım Türkiye'nin ekonomik ve askeri gücünün, etrafındaki tehdit algısını şiddetlendirip kendisine karşı ittifakları tetikleyebilecek olmasıdır. Her ne kadar ABD gibi bir süper gücün desteği sağlanmış olsa da fazla iddialı bir dış politika, Türkiye'ye karşı bölgesel ittifakların oluşmasına sebep olabilir. Dolayısıyla Türkiye'nin bölgesel çıkarlarının çerçevesini belirleyip rakip ülkeler tarafından kabul edilebilir düzeye çekilmesi önem kazanıyor. İkinci konu ise dengelerin değişmesiyle bölgede rekabet alanları oluşması. Rekabetin kontrollü sürdürülmesi, bu alanların bir çatışma vesilesi olmaması için de önemli.