Yahya Kemal'in aşağıdaki şiirini, okullarda ramazan genelgesine karşı çıkanlar bir değil, bir kaç kere sindire sindire okumalı... Ama ondan önce söylemek istediklerim var...

'Sanat daima hayatı takip eder; hayat öndedir, sanat onun izinden gelir.' diyor edebiyatçı yazar Dursun Ali Tokel.

Saat değişirse, hayat değişir, peşi sıra sanat ve edebiyat...

Bu nedenle bir dönemin edebiyatına bakmak, o dönemin yaşayış biçimini, değerlerini ve dünyaya bakışını görmek demektir.

Osmanlı toplumunda din, gündelik hayatın belirleyici unsuruydu. Bu durum özellikle Ramazan ayında daha belirgin hâle gelirdi. Divan şairlerinin eserlerine bakıldığında, Ramazan ayı –Dursun Ali Tokel hocanın tabiriyle- adeta bir kamera hassasiyetiyle kaydedilmiştir.

Oruç tutan insanlar, iftar ve sahur vakitleri, teravih namazları, Kadir Gecesi, camiler, mahyalar, kandiller ve bayram sevinci; zengin konaklarındaki iftar sofralarından fakirlerin mütevazı yemeklerine, sokaklardaki telaştan tiryakilerin oruç hâline kadar toplumun her kesimi, her hâli şiire, edebiyata yansımıştır.

Ne var ki Tanzimat'la birlikte hayatın ekseni değişmeye başlar. Din kamusal hayatta geri çekildikçe, edebiyattaki temsili de zayıflar. Beşir Ayvazoğlu'nun (günümüze gönderme yaparak) "modern edebiyatımız Ramazan fukarasıdır" demesi bundandır.

Ramazan artık hayatın merkezinde yaşanan bir gerçeklik değil, hatırlanan bir iklimdir.

Mesela Ahmet Rasim, eski İstanbul Ramazanlarını büyük bir canlılıkla anlatır; fakat bu anlatımda geçmiş zaman duygusu vardır. Anlatılan şey, yaşanan değil; hatırlanandır.

ORUÇSUZ VE NEŞESİZ

Benzer bir durum Yahya Kemal Beyatlı'da da görülür. "Atik Valde'den İnen Sokakta" şiirinde Ramazan atmosferi bütün zarafetiyle resmedilir; ancak şair, o manzaranın tam içinde değildir. İftara yetişen küçük kızları seyrederken kendini "oruçsuz ve neşesiz" hisseder. Bu sahne, yalnızca bireysel bir eksikliği değil; modern insanın hayatın merkezinden uzaklaşmış dinî tecrübeyle kurduğu mesafeyi de sembolize eder.

Bilmem bu durum size de günümüzdeki 'hazımsızları' hatırlatıyor mu?

Lâkin içimizdeki medeniyet mayası, çok şükür, sağlamdır; ufacık bir güneşte bile yeniden yeşermekte.

Nitekim dünyadaki tüm olumsuzluklara rağmen, ramazan neşemiz –hele bu yıl- daha görünür hale gelmedi mi?

Bu vesileyle gelin, yukarıda andığımız şiiriyle, büyük medeniyet şairimize selam ve fatiha gönderelim:

ATİK-VALDE'DEN İNEN SOKAKTA

Nihad Sami Banarlı'ya

İftardan önce gittim Atik-Valde semtine,

Kaç def'a geçtiğim bu sokaklar, bugün yine,

Sessizdiler. Fakat Ramazan mâneviyyeti

Bir tatlı intizâra çevirmiş sükûneti;

Semtin oruçlu halkı, süzülmüş benizliler,

Sessizce çarşıdan dönüyorlar birer birer;

Bakkalda bekleşen fıkarâ kızcağızları

Az çok yakından sezdiriyor top ve iftarı.

Meydanda kimse kalmadı artık bütün bütün;

Bir top gürültüsüyle bu sâhilde bitti gün.

Top gürleyip oruç bozulan lâhzadan beri,

Bir nurlu neş'e kapladı kerpiçten evleri.

Yârab nasıl ferahlı bu âlem, nasıl temiz!

Tenhâ sokakta kaldım oruçsuz ve neş'esiz.

Yurdun bu iftarından uzak kalmanın gamı

Hadsiz yaşattı rûhuma bir gurbet akşamı.

Bir tek düşünce oldu tesellî bu derdime;

Az çok ferahladım ve dedim kendi kendime:

"Onlardan ayrılış bana her an üzüntüdür;

Madem ki böyle duygularım kaldı, çok şükür.

Yahya Kemal Beyatlı