Görünüşte o ülkenin nüfus kütüklerine kayıtlı herkes ülkedeştir. Yurttaş da bir ülkedeştir. Peki, fazladan ne gibi özellikler onu yurttaş kılar? Ülkedeşlikten yurttaşlığa götüren özellikler 'ideal' özelliklerdir, belki, şu anda ortaya koyacağım ölçütler içinde hiçbir ülkedeş yurttaş değildir! Olsun! Bu çizeceğim 'ideal' tip açısından tarihte ve şimdide yaşadığımız yurttaşlık sorunlarını görebiliriz.

Ülkenin yurt olabilmesi, ülkedeşin yurttaş olabilmesiyle birlikte düşünülmeli. Ülkenin yurt olabilmesi, bağımsızlığı, özerkliğiyle ilgilidir. Yönetim kendi kendini yönetebilmeli (autarkeia), dışardan gelen tehditlerin, etkilerin elinde; boyunduruğu altında olmamalıdır. Dışa karşı bağımsız, kendi yönetim sorunlarında kendi başına karar verebilen, kendi kendini çevirebilen bir ülke, yurt olmanın koşullarından birini yerine getirmiş demektir.

Öyleyse, yurttaş, ülkesi dış güçlere karşı kendini koruyabildiği için yurt olan, yönetimle ilgili kararlara katılıp, bu kararları belirleyebilendir. Diğer ülkelerden gelebilecek baskılara karşı, ülkesinin yönetimi ve yönetim önünde kendisi özerktir. Bireysel varlığını tehdit eden, doğal, kültürel, toplumsal, politik, ideolojik baskılara karşı düşünme, duyma, algılama yapısıyla, iç dünyasıyla direnebilen bir bireydir. Birey olabilen bir bireydir. Kişi olabilen bireydir. Herhangi biri gibi yaşamaz ülkesinde, kişi olarak yaşar. Özerk biri olarak kendisi, yönetimi, ülkesi hakkında karar verebilen biri gibi.

***
Ülkesinin herhangi bir üyesi değildir. Ülkesini benimser, içselleştirir (Her yurttaş bir kişidir, her kişinin iç dünyasında yurdu vardır!), ülkesine sahip çıkar: Bunu gönlüyle yapar. Ruhuna, bedenine, dostlarına, ailesine sahip çıktığı gibi çıkar.

  Bir ülkenin üyesi, ülkedeşi olan birinin o ülkenin yurttaşı olabilmesi için en azından üç 'biçimsel' (formel) koşulu da yerine getirmeli. Hukuksal olarak haklara sahip olmalı; o ülkenin yasalarına göre yargılanabilmeli. Politik açıdan ülkenin yönetimine katılabilmeli, yönetimine seçilebilmeli, yönetimi seçebilmeli. Toplumsal olarak ülkenin etkinliklerine katılabilmeli, kurumlarına girebilmeli, toplumsal refahtan yararlanabilmeli.
Biçimsel olarak görülebilecek yurttaşlıkta, biçimsel yurttaşlıkta, hukuksal, politik, toplumsal, ekonomik boyutlar yeterli olabilir. Oysa, biçimselliği aşmış, bir özü olan yurttaşlıkta, yurttaş, yurduyla bütünleşmiş, onu içine sindirmiş, içselleştirmiş biridir. Yurttaşlık, ideal (ülküsel) anlamıyla, ahlaksal bağlanmayı da içerir. Ülkenin ahlaksal düzeninde yaşamayı kabulü gerektirir. Ahlaksal tutum, görünüşün ötesinde, yurttaşı temelden ülkeye bağlayacak bir tutumdur. Ahlaksal açıdan yurt bir değerdir, kutsallığı vardır. Saygı, sevgi ve bağlanmayı içerir.
Yurttaşlık doğuştan doğadan mıdır yoksa toplumsal antlaşmayla mı oluşturulmalı? Etnik bütünlükler mi, tarih içinde kültürel olarak sonradan oluşturulmuş bütünlükler mi yurttaşın yurttaşlığını belirler?

***
Yurttaşlık biçimde kalmamalıdır. Etnik, ırksal kökenlere gereksiz vurgu, tepki olarak ülkesini para kazanılacak bir piyasa olarak anlayan ülküdeşler doğurur. ('Ülkem karnımın doyduğu yerdir' derler.) İnancı, kültürü, ortak değerleri ve tarihi önemsemeyen, sözde gerçekçi, liberal bakışların 'yurttaş nasıl olunur?' sorusunu çözemeyeceğini düşünüyorum.
En önemlisi, bir aradalığı nasıl sağlayacağımızı, farklılıklarımızla nasıl yaşayacağımızı bilemiyoruz. Özel yaşamla kamu yaşamı arasındaki çizgiyi çekmeyi başaramıyoruz. Neleri 'öteki'mizle üleşeceğiz? Üleşmeyi bilmiyoruz. Özel yaşamlar ortadan kalkıyor. Görünüşte insanlar, kendi içlerine kapanıyor, kapandıkları içlerinde, kamusal paylaşımlar gerçekleşemediği için iç dünyalar oluşmuyor. İç dünyası olmayan, içleri olmayan, kişilikleri, derinlikleri olmayan insanların paylaştıkları da sığlaşıyor, beğenilerinin düzeyi düşüyor. Özgürlükleri ortadan kalkıyor. Seslerimizi duyuramıyoruz. Çünkü seslerimiz yok. İçimizde başkaları konuşuyor!

***
Hangi değerler bizi bir araya getirecek? Hangi ülkülerle, farklı ülkelerde, dünya denen o büyük yurdun yurttaşları olacağız? Ne zaman kendimiz, ne zaman yurdumuzun yurttaşı, ne zaman dünyamızın dünyadaşı olabileceğiz? Tartışılmasını bekliyorum. Ülkemizin yurt, ülkedeşlerimizin yurttaş olabilmesi umuduyla.