Türkiye’nin uluslararası sistemdeki yeri nedir, bir başka söyleyişle Türkiye ‘Dünya Sistemi’nin neresinde durmaktadır? Türkiye dünya sistemiyle ilişkilerini değiştirmeyi başardığı için yeni durumun getirdiği sorunlarla karşılaşmaktadır. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın şahsıyla özdeşleşen Dünya ile yeni bir ilişki kurma anlayışından dolayı, kendisine dönük saldırıların birçoğunun kaynağında da bu değişim vardır.

Birinci Savaş, Dünya sistemini Avrupa merkezli yeni bir egemenlik düzeni olarak inşa etmiştir. Türkiye Lozan’da varılan mutabakatla bu düzenin içinde kendisine bir yer bulmuştur. Daha sonra İkinci savaşla birlikte dünya sisteminin patronajı ABD’ye geçip Soğuk Savaş ortaya çıkınca, Türkiye’nin Batı sistemi içindeki rolü nispi olarak artmış olmasına rağmen, ilişkilerde Batı’nın belirleyiciliği azalmamış aksine artarak ‘vesayet ilişkisinin güçlenmesine’ dönüşmüştür. Dünya sisteminin kurumları olan NATO, IMF, Dünya Bankası, AET, EIB (Avrupa Yatırım Bankası) gibi birçok yapıya katılmış, üye olmuştur.

Kimin sistemi?

“Türkiye Batı sistemi içerisinde bu kurumlarla ilişkilerini geliştirdikçe bağımlılığı artmış, vesayet gün geçtikçe daha da kuvvetlenerek ülkenin kendi başına karar vermesini imkânsız kılacak bir noktaya ulaşmıştır.” İşin ilginç yanı, bu sistemle ülkenin iç kurumsal yapısı, siyasal aktörleri arasında güçlü bağların tesis edilmesidir. Bunların her biri farklı alanlarda adeta bir ağ oluşturacak biçimde dört bir yana uzanmış bulunmaktadır.
Bunlar arasında ordunun siyaseti etkilemesinin yanı sıra ondan daha önemli olanı; militarizmin Türkiye’nin demokratikleşmesinin önünü kesen, bir anlamda Batı’nın talepleriyle demokratik süreçlerle iktidara gelmiş partilerin icraatları arasında bir çelişki olduğu zaman, asker üzerinden siyasete müdahale etmeyi öngören bir ideoloji olmasıdır.
Diğer bir alan ise ekonomide kurulan bağımlılık ilişkileri üzerinden ortaya çıkmıştır. IMF, Dünya Bankası gibi kuruluşların etkisiyle uygulanan ekonomik politikalar, döviz üretemeyen dolayısıyla periyodik krizlere açık fakat piyasa mekanizmasının işlemediği kapalı bir ekonomik düzen meydana getirmiştir. Devletin desteği ve devletçi politikalarla büyüyen kapitalist girişimcilerin denetiminde olan iktisadi rasyonaliteden uzak ‘emir komuta ekonomisi’ modelinin saadet zinciri döviz ihtiyacının had safhaya çıktığı durumda kopmakta, ekonomik krizler baş göstermektedir.

Beş kaçtan küçüktür?

Bir başka etki alanı, ülkenin Batı dışı dünyayla olan ilişkilerinin dünya sisteminin patronajı tarafından belirlenmesidir. Buradaki temel ilke, dünyayla Batı üzerinden ilişki kurma şartıdır. Ortadoğu, Türk dünyası, Afrika bunların hepsi Türkiye’ye kapalıdır.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, rahmetli Özal’la başlayan dünyaya açılma siyasetine yeni bir boyut getiren bir politika benimsemiştir. “Dünyanın her ülkesine en kısa yoldan gitmek, anlamı dünyaya Batı üzerinden onların izin verdiği ölçüde değil doğrudan ulaşmak”. Bu siyaset Ortadoğu’yu, Afrika’yı, Uzak Asya’yı, Türk coğrafyasını Türkiye’ye yakınlaştırmıştır. Bunun siyasi boyutu dışında, ekonomideki ilk etkisi başlangıçta pazarın genişlemesi olurken zaman içinde sermaye/yatırım çeken bir nitelik kazandığı görülmektedir. ‘Türkiye’de kriz geldi geliyor’ diyenlerin, adeta kriz duasına çıkanların anlamadığı hususlardan biri de budur.
Erdoğan liderliğinde, demokratikleşme reformlarının militarizmi tasfiye etmeye başlaması, ekonomide farklı bir büyüme anlayışı ve piyasayı yeni girişimcilerle canlandırma siyaseti, orta sınıflaşma dinamiğinin harekete geçmesini sağlayan toplumsal değişim programları, Batıyla vesayet ilişkisini temin eden siyasete müdahale etme imkânlarını kısıtladıkça, uluslararası çevrelerden, Batılı merkezlerden Erdoğan karşıtı lobiler faaliyetlerini ve seslerini yükseltmeye başlamışlardır. Dünya beşten büyüktür meselesine bir de buradan bakmak gerekir.