Maden faciasını takip eden geçtiğimiz günlerde, kendilerini ‘laik’ olarak tanımlayan çevrelerden yaşamını yitiren işçilerle ilgili çok yakışıksız ve şoke edici hakaretler duyuldu. Bu durum başka bazı çevrelerde ‘laik ahlak gerçekten var mı’ sorusuna neden oldu. Aslında tabii ki laik ahlaktan söz edilebilir. Bu tür bir ahlak anlayışını en iyi ortaya koyan da aydınlanma çağının kurucusu kabul edilen Alman filozof Emmanuel Kant’tır(1724-1804). Asıl olarak insan bilgisinin kaynağı konusunu sorgulayan Kant, bir ahlak filozofu olmaktan çok ahlakın genel özellikleri üzerinde düşünmüştür. Şöyle ki, Kant tek tek ahlak kuralları üzerinde durmamıştır, kutsal kitapları yeniden yazmamıştır, toplumda asırların ve geleneklerin birikimiyle ortaya çıkan ahlak anlayışlarına dokunmamıştır.
Kant’ın yaptığı, insanların hangi eylemlerinin ahlaki kabul edilebileceği konusunda genel kurallar ortaya koyma çabasıdır.
Bu çerçevede Kant, öncelikle şarta bağlı kurallarla, hiçbir şarta bağlı olmayan kuralları birbirinden ayırmıştır. Örneğin bir mahallede bakkal olduğunuzu varsayalım. Esnaftan biri ölmüştür. Herkes yas tutmaktadır. Siz bu genel mateme uymadığınız takdirde müşteri kaybetmekten çekindiğiniz için yas tutmaktaysanız, bu şarta bağlı bir kurala uymaktır. Burada kural yas tutmak ise, şart müşteri kaybetmek korkusudur.
Çoğunluğa uymanın sizi mutlu kılacağına inandığınızdan dolayı ve o anda çoğunluk da yas tuttuğu için siz de mateme saygı gösteriyorsanız, bu genel ama yine şarta bağlı bir kurala uymaktır. Bu eylemler Kant’a göre gerçekte ahlaki eylemler değildir. Bizi mutlu kılacak bir şeyi amaçlamakla ahlaklı olunmaz.
Ahlak kuralının özü hiçbir şarta bağlı olmamasıdır. Yas tutulacaksa yas tutmak için tutulacaktır. Yas tutma eylemi hiç bir amaca bağımlı kılınmamalıdır ancak o zaman o matem eylemi ahlaka uygun olabilir. Ahlaklı bir eylem evrensel bir yasa gibi geçerli olan bir ahlak kuralına uymak demektir. Gönüllü olarak bu ahlak kuralına uymak, kişisel istek ve tutkulardan özgürleşmek anlamına gelir.
Böyle ahlaklı bir eylemin özellikleri Kant’a göre üç açıdan gözlenebilir: Öncelikle, o eylem evrensel bir yasanın uygulanması olabilmelidir. Benim yaptığımı herkesin de yapabilmesinin mümkün olmasıdır. Örneğin yalancılık veya iftiracılık genel bir yasa olamaz, herkesin yalan söylediği veya birbirine iftira attığı bir toplum yaşanmaz olur.
İkinci olarak Kant’ın çok bilinen bir özdeyişi gelir. Kısaca şöyledir: Kendi kişiliğinde ve başkalarının kişiliğinde insanları o şekilde ele al ki, hiç kimse basit bir araç olmasın, amaç her zaman insan olsun. Örneğin matem tutulacaksa veya tutulmayacaksa ve her ne yapılacaksa amaç bundan siyasal çıkar devşirmek olmasın, siyasal çıkarlar için insan araç haline getirilmesin ve matem insana saygının ifadesi kalsın.
Burada da üçüncü ilke kendiliğinden belirmektedir. Kant’a göre ahlaki eylem hiçbir zaman sonuçlarına göre değerlendirilemez. Her eylem tek tek ele alınır. Herhangi bir ‘dava’ya yararlı olacak diye ahlaka aykırı bir eylemde bulunmak ahlaksızlıktır. Esasen adına deontoloji denilen anlayış tek tek her eylemin belli ahlaki görevlere uygun olmasını istemektir, ‘neticecilik’ yanlıştır.
Aydınlanmanın asıl filozofu Kant eleştirilemez mi? Tabii ki eleştirilebilir ve bu, aydınlanma eleştirisinin de özüdür. Ama ben burada, bir laik ahlak anlayışının mevcut bulunduğunu vurgulamakla yetinmek istiyorum. Türkiye’de kendilerine ‘laik’ diyenlerin bir kısmının bu anlayıştan ne kadar uzak olduğunu okuyucular zaten görmekteler.
Ülkemizde laiklik yanlısı ve cumhuriyetçi olduklarını söyleyen insanlarımızdan bazıları gerçekte liberalizmin doktrinci filozofları İngiliz Bentham (1748-1832) ile İngiliz Mill (1806-1873)’in yararcı, faydacı, genel fayda gözetici ahlak anlayışındalar. Ancak toplumsal faydacılıktan bile kopmuş ve kendi dar çevrelerine hapsolmuşlardır. Çürümüş Batı kapitalizmi, tüketim toplumu ve şov endüstrisi onları hayran olduklarını söyledikleri aydınlanmanın ışığından da koparmıştır. Barbarlığın karanlığındalar. Yazık.