Geçenlerde Italyan bir sanatçı arkadaşla Tophane’deki bir sanat sergisini ziyaretin ardından Sultanahmet’e gittik. Tramvaydan indikten sonra, bir yerli olarak benim her zaman çok da farkına varamadığım bir şey onu yolun ortasında durdurup hayranlıkla cezbeye soktu. Sultanahmet’te müezzinlerin düeti… Malum Sultanahmet ve Firuzağa camileri arasında müezzinler farklı makamlarda yarışırcasına ezan okuyor. Benzeri bir uygulama Üsküdar’ın iki büyük camisi Mihrimah Sultan ve Valide Sultan arasında da var.
Meydanda bir banka oturup ezanı dinledik. Zamanı yavaşlattıgınızda derinleşebiliyorsunuz. Ebu Süleyman Darani hazretleri ‘tasavvuf nedir?’ sorusuna ‘zamanın ilmini bilmektir’ diyor ya, biz de zamanı fark etmekle onun ilmine dogru yaklaşıyoruz anlaşılan. Çok gezen ama daha önce böylesi bir düete hiç rastlamadığını söyleyen arkadaşıma Türk musikisindeki makamlardan bahsediyorum; rast makamı sevinç, buselik kuvvet, saba yiğitlik, hicaz tevazu duygusu verir...
Söz, II. Bayezid’in Edirne’de yaptırdığı Darüşşiifa’ya geliyor. Evliya Çelebi’nin hayretle bahsettiği bu akıl hastanesinde hastalara deva, dertlere şifa, divanelerin ruhuna gıda ve def-i sevda olmak üzere neyzen, kemani, çengi, udilerden olusan bir musiki heyetinin günün farklı vakitlerinde ruhlara sükunet vererek ruhi ve bedeni sıkıntıları hafiflettiğini konusuyoruz. Sonra bir kestane satıcısının tekerlekleri görüş alanımıza giriyor ve oturduğumuz bank, bir kış günesinin altında daha da lezzetli bir sohbete dönüşüyor. Musiki makamlarından, ezanın işaretçisi oldugu beş vakte geliyor söz. Namaz vakitlerinin kainattaki değişime şahitlik olduğunu söylüyorum. Her vaktin, bir değişime işaret ettiğini, yaratıcının bu degişimin farkına varmamızı ve buradan bir okuma yapmamızı istedigini izaha çalısıyorum. Zamanın hareketlerini görmek, fark etmek bir bilinç işidir. Insan güneşin hareketlerini takip ettiğinde bu bilinci de yakalar. Gündelik bir koşuşturma içinde ögle ezanı gençlik ve olgunluğu, ikindi vakti güz ve ihtiyarlığı, aksam vakti insanın vefatını yasatır. Böylelikle bir gün içinde bir ömrün bilincine varır, zamanı makro ve mikro ölçekte fark ederek yaşarsınız.
Bir plaza insanı olan arkadaşım ‘Biz zamanı saat üzerinden takip ediyoruz. Ne güneşin hareketlerini gözleyebiliyor, ne zaman denen olguyu fark ediyor, ne de evrenle bağ kurabiliyoruz’ diye şikayetleniyor. Merak etme, biz de artık öyleyiz diyorum içimden… Sanatçı ruhu olmasa, mistisizme ilgi duymasa, yaşadığımız şartlar aslında onu bu şikayetlere dahi götürmeyecek ama neyse ki, hâlâ bu mevzularda dolanabiliyoruz.
Osmanlı modernleşmesi ile saat kulelerinin şehirlere yayılması arasındaki ilişkiye de uzanıyor sohbetimiz… Saat kuleleri, Müslüman zamanı ile seküler zaman algısı arasında bir geçişi temsil ediyor. Islam dünyasında modernleşme serüveninin zaman ve zamanı yönetme algısı, hatta çağdaşlık tartısmalarının zamana uyma, zamanın dısında kalmama fikri üzerinden şekilenndiği mevzu sırasını bekliyor ama böylesi derin bir konu, daha uygun bir sohbet ortamınıgerektirir diyerek, Cemil Meriç’in ‘doğu zamandır, batı mekandır’ sözüyle noktalıyoruz bank sohbetini.
Zira bu sözün yankısı ikimizin de zihninde yeni gündemler, belki de yeni tartışmalar açacak. Istanbul bütün kayıplarına rağmen hâlâ ruhumuza teneffüs ettirecek anlar bahsediyor bize. Yeter ki bu anların avına çıkalım.