Gönül Tol

Bir tarafta müdahaleyi insani nedenlerle destekleyenler, diğer tarafta müdahaleye siyasi sebeplerle karşı çıkanlar var. Meselenin jeostratejik yanını bir tarafa bırakırsak, tartışmanın özünde yatan, dış aktörlerin bir ülkede işlenen insan hakları ihlallerini durdurmak için o ülkeye askeri müdahalede bulunup bulunamayacağı. Sorgulanan,  devletlerin egemenlik haklarının mı insanların yaşam haklarının mı önceliği olduğu. 
Devlet haklarına öncelik verenler dış güçlerin askeri müdahalesine karşı çıkıyorlar. Çerçevesi 1648 Westphalia Anlatşması'yla çizilmiş, devleti sınırları içerisinde ve halkı üzerinde tek otorite yapan egemenlik haklarına vurgu yapıyorlar. Savundukları temel şey, soykırım gibi insan hakları ihlallerinde dahi dış güçlerin askeri müdahalede bulunmasının gayri meşru olduğu çünkü devletin, sınırları içerisinde tek otorite olduğu. İnsan haklarının öncelikli olduğunu savunanlar ise devlet egemenliğinin bir hak değil sorumluluk olduğunu, her devletin halkını insan hakları ihlallerinden korumakla mükellef olduğunu söylüyorlar. Devletlerin bu sorumluluğu yerine getiremediği durumlarda meşruiyetlerini yitirdiğini ve uluslararası camianın askeri müdahalede bulunabileceğini savunuyorlar. Bu ikinci prensip, Birleşmiş Milletler tarafından 2005 yılında 'Koruma Yükümlülüğü' (Responsibility to Protect) adı altında benimsendi fakat askeri müdahaleye imkan tanıyan bu prensibin dış aktörlerce kötüye kullanılmasını önlemek için 5 şart getirildi.

MÜDAHALE VE ŞARTLAR
Dış müdahalenin meşru sayılabilmesi için ilk şart bir devletin halkına karşı soykırım ve savaş suçu işliyor olması veya halkını bunlardan koruyamıyor olması. İkincisi, müdahale edecek güçlerin bu müdahaleyi sadece daha fazla insanın ölmesini engellemek niyetiyle yapıyor olması. Üçüncüsü, askeri müdahalenin diplomatik yollar tüketildikten sonra son çare olarak başvurulması. Dördüncüsü, bu müdahalenin BM gibi uluslararası kurumların desteğiyle yapılıyor olması. Beşincisi, askeri müdahalenin 'daha fazla insanın ölümünü engelleyebileceğine dair gerçekçi bir beklenti varsa' yürütülmesi.
2011 NATO müdahalesi öncesi Libya'da tüm bu şartlar mevcuttu. Müdahale, halkına karşı insanlık suçu işleyen bir diktatörü, diplomatik baskılar sonuç vermeyince, daha fazla insanın ölmesini engellemek için uluslararası camianın desteklediği bir operasyonla durdurdu. Fakat aynı zamanda NATO müdahalesi Kaddafi rejimini devirdi. Yani insani bir müdahale, sonucu itibarıyla siyasi bir müdahaleye dönüştü. İşte tam da bu yüzden NATO'nun Libya operasyonu, 90'lı yıllardan bu yana tartışılan, insan haklarını uluslararası sistemde bir yere oturtmaya çalışan düşünce ekolleri için bir ikilem yarattı. 
Suriye'deki çatışmaya askeri müdahale konusunda uluslararası toplumu ikiye bölen de aynı ikilem. Bir yanda müdahaleye insani sebeplerle destek verenler, diğer yanda Çin ve Rusya gibi müdahaleye siyasi sebeplerle karşı çıkanlar var. Bu noktada sorulması gereken, globalleşmeye rağmen hâlâ ulus devletin merkeziyetini koruduğu bir dünya düzeninde, insani olanı siyasi olandan ayırmanın mümkün olup olmadığı. Özellikle de Suriye gibi hâlâ halkın bir kısmının rejimi desteklediği ve çatışmanın etnik ve mezhepsel bir kimliğe büründüğü ülkelerde. 
Bir yanda Suriye'de yaşanan insanlık dramının kabul edilemezliği, diğer yanda olası bir askeri müdahalenin çatışmayı sona erdirmesinin imkansızlığı. Kabul edilemezlik ve imkansızlık arasındaki bu derin uçurumda kim bilir daha kaç yüz çocuk ve kadın yaşamını yitirecek...