Dün ORSAM'ın Ortadoğu Danışmanı Abant İzzet Baysal Üniversitesi'nden Doç. Dr. Veysel Ayhan'ın Libya'daki kargaşa hakkındaki sosyolojik ve siyasi analizinin özetini sütuna taşımıştık. Analizlerin, genelde hiç tanımadığım Libya'da olanları anlamak için son derece önemli olduğunu düşündüğümden 'uzman görüşünü'  kısaltarak köşeye aktarmıştım, bugün de devam ediyoruz.
Şu anda Libya'da 140'a yakın kabile var. Bazı kabilelerin bazı kollarının da Mısır, Çad ve Cezayir'de yaşadığı bilinmekte. Örneğin, Libya-Mısır sınırında yaşayan Ali'nin Evlatları ve Haraba adlı kabilelerin önemli bir kısmı da Mısır topraklarında yaşamaktadır. İsyana ilk baştan itibaren destek veren bu kabilelerin üyeleri sınırı geçerek gıda, sağlık ve silah desteği vermeye başlamışlardır. Gene Mısır'daki bir diğer kabile de Kaddafi'ye destek vermek için 400 kadar üyesini Libya'ya savaşa göndermiştir. Ayrıca Yemen'deki en önemli konfederasyonun içinden Haşhid kabilesinin lideri Şeyh Hüseyin Ahmar da Kaddafi'yi desteklediğini ve on bin savaşçıyı Libya'ya gönderebileceğini açıklamıştır. Katar'da Thani kabilesinin bir üyesi olan dışişleri bakanının, uluslararası kamuoyuna olaylara müdahale etme çağrısında bulunması da dikkat çekicidir.
'Ali'nin Evlatları' kabilesi Mısırdaki nüfusunun 2 milyon civarında olduğunu ileri sürmektedir. Ancak 1928'de Libya kökenli olup Mısır topraklarında yaşayan kabilelerin 70 bin kişi olduğu, bunlardan 40 bininin doğrudan Ali'nin Evlatları kabilesine bağlı olduğu, günümüzde bu rakamın en azından yüz binlerle ifade edilmesi gerektiği biliniyor.
Fatımilerden Osmanlı'ya kadar Libya'daki kabilelerin dağılımı temelinde, genellikle üç ayrı eyalet şeklinde bir idari ve siyasi yapının oluşturulmuş. Bu idari ve siyasi bölgeler, Mısır ve Trablus arasında kalan ve Osmanlı kaynaklarında bölgenin eski adına atıf olarak Sirenayka olarak adlandırılan topraklar, Çad ile Nijer'e sınır oluşturan Fizan bölgesi ve Akdeniz kıyı şeridinden başlayarak iç kesimlere kadar uzanan Trablus'tur. Bilindiği üzere Osmanlı ilk önce Sirenayka topraklarında yaşayan kabileler üzerinde bir otorite oluşturduktan 50-60 yıl sonra Fizan bölgesine yönelmişti. Buna rağmen Fizan'daki denetim 1800'lerin sonuna kadar istenilen düzeyde olmamış ve kabilelerin bağımsızlıklarını koruduğu görülmüş. Sultan Abdulhamid, Sirenayka ve Fizan'da etkili olmaya başlayan Sinüsi Tarikatı'yla işbirliğine gitmiş ve böylelikle tarikatı destekleyen başta Sirenayka ve Fizan bölgesindeki kabileler üzerinde etkin olmaya çalışmış. Sinusi hareketi İngilizlerin desteğiyle Emir İdris liderliğinde 1951'de federal bir idari yapıya sahip olan Libya Krallığı'na dönüşmüştür. Ancak iktidar gerçek anlamda Kral İdris yerine bağımsızlık öncesi dönemde de bölgenin yöneticileri olan Sirenayka'daki kabilelerin elinde olmuştur. Kral İdris döneminde, Mısır'daki Hür Subaylar hareketi Libyalı askerleri de etkilemiş ve 1969'da Kral İdris'e karşı Albay Kaddafi başarılı bir darbe girişiminde bulunarak iktidarı ele geçirmişti. Albay Kaddafi döneminde her ne kadar 'doğrudan halk yönetimi', 'yeşil sosyalizm' veya 'yerinde yönetim' gibi söylemler kullanılmışsa da, gerçekten iktidarın ve yönetim şeklinin belirlenmesinde kabileler arası ilişkiler belirleyici olmuştur. Bingazi'den Trablus'a taşınan yeni iktidarda iktidarın merkezine oturan Kaddafi kabilesi 1969'a kadar Libya'da etkili olan ve sayısal olarak büyük bir nüfusa sahip bir kabile olarak adından söz ettirmemişti. Albay Kaddafi iktidarında gene de Libya'nın en büyük kabilesi olan ve sayısal olarak 1 milyon civarında olduğu ileri sürülen Warfalla, Magariha, Osmanlı ve İtalyanlara karşı savaşan El-Avakir (Avagir), el-Mujabra, Obeidat (Abaidat) ve Farjan kabileleri önemli bir rol oynadı. Askeri birimler ve özellikle hava kuvvetlerinde 1993'e kadar Warfalla kabilesinin etkinliği vardı. Ancak Kaddafi'ye düzenlenen suikast girişimlerinden sonra Kaddafi kabilesi bu birimi kendi denetimi altına almıştır. Diğer yandan Kaddafi'den sonra ikinci adam konumunda olan General Abdulselam Callut da Magariha kabilesine bağlıdır. Magariha kabilesi sistem içerisinde kilit konumları elinde tutmaktadır. Bununla birlikte 1969 darbesinde yer alan ve daha sonraları da kurulan Devrim Komite Konseyi üyesi olan General Abdülselam Callut, 1998'den itibaren siyasal alanda fazla gözükmemeye başlamıştır. Lockerbie'yi bombalayan Abdel Baset el-Megrahi de aynı kabilenin bir üyesidir. Magariha kabilesinin pozisyonu Kaddafi'nin iktidarının sürmesinde veya sona ermesinde oldukça önemli olacak gibi. Çatışmaların başkent Trablus'un 50 kilometre batısında, Zawiya'da yoğunlaşması ve birçok kentin muhalif grupların yönetimi altında olması Kaddafi'nin yolun sonuna geldiğine işaret ediyor. Yukarıdaki analizlerin ışığında ABD yapıyor veya Kaddafi'nin 'El Kaide yapıyor!' ithamı pek inandırıcı olmuyor.