Beşir Ayvazoğlu'nun yeni çıkan 'Danişmend: Sıradışı Bir Tarihçinin Şair Olarak Portresi ve Rabia Hatun Şiirleri Etrafında Kopan Fırtına' isimli kitabını okurken 'Bursa' üzerine yazılmış en güzel metinlerden biriyle karşılaştım.

İsmail Hâmi Danişmend (1892-1967) tarafından kaleme alınan Bursa yazısını ilgilenen okurlar için alıntılayacağım ama önce, Ayvazoğlu'nun (ismiyle bile insanı cezbeden) yeni biyografi kitabının muhtevasına göz atalım.

Günümüz nesilleri Danişmend ismine ne kadar aşina bilemem ancak Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş döneminin önemli simalarından biri olan Danişmend gazeteci, tarihçi, siyasetçi ve şair kimliğiyle bir döneme damga vurmuş 'renkli' bir sima, Arapça, Farsça, Fransızca, İngilizce, Latince ve Sümerce bilen önemli bir kültür adamıdır.

Ayvazoğlu'nun 'son derece zeki, donanımlı, özgüvenli, şaşırtmayı seven, fanteziye meraklı bir karakter' olarak tanımladığı Danişmend gerek siyasi gerek edebi kimliğiyle tartışma konusu olmuş, (başka bir zaman ve zeminde belki de mücadele edeceği) 'Amerikan mandacılığı' fikrine kapıldığı için İstiklal Mahkemeleri'nde yargılanmış ve ipten dönmüş bir isim.

Danişmend'in bir kadın takma adıyla, 'Rabia Hatun' mahlasıyla yazdığı aşk şiirleri ise uzun süre edebiyat dünyasını meşgul etmiş, bu 'meçhul' şairin kim olduğu konusunda hararetli tartışmalar yaşanmış. Sonunda 'Rabia Hatun' yaşmağını kaldırmak zorunda kaldığında altından çıkan 'kıllı yüz', yani Danişmend isminin ortaya çıkışı da yeni tartışmaların fitilini ateşlemiş.

Musikiden edebiyata, siyasetten gazeteciliğe ilgi alanları son derece geniş olan Danişmend, Abdülhak Hamid'den Sadettin Arel'e, Hasan Ali Yücel'den Münevver Ayaşlı'ya dönemin önde gelen şahsiyetleriyle dostluklar kurmuş, 1950'lerde her cumartesi evinde düzenlediği sohbetlerle entelektüel cazibe merkezi olmayı başarmış bir isimdir.

Öte yandan 'Türkçülük' üzerine düşünen ve bu konuda önemli araştırmalara imza atan Danişmend, "İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi" eseri sayesinde daha çok 'tarihçi' kimliğiyle öne çıksa da Ayvazoğlu, pek çok meziyeti olan Danişmend'in şair ve kültür adamı kimliğini ağırlıklı biçimde ele alıyor.

Kitabın ikinci bölümünde Danişmend'in özel yaşamı, evlilikleri, genç yaşta vefat eden eşi Nâzan Hanım'a olan bağlılığı 'öyküsel portre' üslubuyla anlatılıyor.

Kapı Yayınları'ndan çıkan eser, klasik biyografi yazımının ötesine geçerek, arşiv belgeleri, mektuplar, fotoğraflar ve şahitliklerle; eldeki kaynakların ustalıkla harmanlandığı bir edebi lezzet sofrasına dönüşüyor.

Bununla birlikte Ayvazoğlu, 'Bu kitapta ben galiba büyük bir aşk hikâyesi anlattım' diyor.

En önemlisi de şu: Beşir Ayvazoğlu'ndan bir portre okurken, sadece bir kişi etrafında dönüp kalmıyor, ele alınan dönemin kültürel, içtimai, siyasi, edebi çehresine de tanıklık ediyor; zengin olaylar silsilesinin sürükleyiciliği içinde, sosyal hayatımızı şekillendiren bir yakın dönem okuması yapıyorsunuz.

YENİ BURSA'DA AHRET DÜNYADAN DAHA ŞİRİN!

Gelelim, İsmail Hâmi Danişmend'in 1940'ların sonunda Türklük dergisinde yayınlanmış 'Bursalıların Bursacılığı' başlıklı makalesine... Aynen aktarıyorum:

'Anadolu'nun birçok şehirlerinde hep ayni hal görülür: Tanzimat devrine kadar tabii ve tarihi hadiselerin yıktığı şehirler yeniden yapıldıkça hep Türk üslubu hâkim olurdu. Zaten bizde mimari tarihi aşağı yukarı kıyafet tarihiyle muvazi yürümüş gibidir: Kıyafetimiz bilhassa Tanzimat devrinden itibaren değişmeğe başlıyor ve mesela Ahmet Vefik Paşa, Bursa Valiliğinde zaptiyelerin ellerine makaslar vererek köylülerin şalvarlarını kestirip pantolonu tamime çalışıyor! Elbiselerimiz gibi evlerimiz de bilhassa işte o devirden itibaren eski hususiyetlerini kaybediyor: Fakat kıyafette pek fena olmayan bu değişiklik, mimaride üslupsuzluğun taammümüne sebep oluyor; eski Türklerin ev mimarisini hatırlatabilecek binalar, her şehirde parmakla gösterilecek birkaç örneğe inhisar ediyor. Bu vaziyet, Anadolu şehirlerinin manzarasını değiştiriyor. Bence bizim bu bakımdan en büyük kaybımız, milli kültürümüzün damgasını taşıyan eski mimarimizden eser kalmaması diye tarif edilebilir. Büyük merkezlerin küçülmesi, şehirlerin kasabalaşması bir şey değildir: Bunun zamanla telafisi kabildir; telafisine imkân olmayan şey mimari sahasında milli şahsiyetimizi gösteren hususiyetten eser kalmamasıdır. Evliya, Keşiş Dağı'nın yamacında Bursa'ya baktığı zaman, kendi ruhunun ifadesini taşıyan bir Türk şehri görmüştü; biz dörder duvardan ibaret meskenler gördük!

Ben bu iki günlük seyahatimde iç içine iki Bursa gördüm: Biri ölülerin Bursa'sı, diğeri dirilerin Bursa'sı! Ölülerin Bursa'sında şekil ve renk var, dirilerin Bursa'sında ne şekil var, ne renk var! Türbeler güzel, evler çirkin... Yani Bursa'da ahret dünyadan daha şirin!'

Danişmend'in 77 yıl önceki bu tespitleri (bir bakıma) şehirlerimizin bugünkü hali pür melalinin kökenlerini de tespit etmiyor mu sizce?