İlahiyat profesörü Ali Murat Daryal, akademik kimliğinin yanı sıra "şahsına münhasır" kişiliğiyle de iz bırakmış bir isimdi. Kendisi hem İslami ilimler hem psikoloji hem de Arap-Fars filolojisi üzerine eğitim almış çok yönlü bir münevverdi. Medyada çok sık görünmese de özellikle kurban ve din psikolojisi konularında verdiği derinlikli mülakatlar, akademik çevrelerde ve dindar entelektüel kesimde büyük yankı uyandırmıştı.

1990'lı yıllarda, yeni baskısı yapılan "Kurban Kesmenin Psikolojik ve Metafizik Temelleri" (Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları) kitabı üzerine kendisiyle bir söyleşi gerçekleştirmiştik. Beni evinde ağırladığı o gün anlattıkları hâlâ hatırımda

Türkiye'de kurban ibadetinin "çağdışılık" veya "vahşet" olarak nitelendirildiği tartışmaların çok yoğun olduğu yıllardı. Halen de böylesi görüşler ileri sürülmektedir.

Din psikolojisi dendiğinde Türkiye'de akla gelen ilk isimlerden biri olan Profesör Daryal, mülakatımızda modern dünyanın kurban meselesini anlamaktan uzak olduğunu belirterek, "Eğer bu kan akıtılmazsa, o biriken enerji insan kanı olarak akar" uyarısında bulunmuştu.

2017 yılında ebedi âleme irtihal eden Daryal'ın akademik kariyeri boyunca savunduğu "insandaki saldırganlık enerjisinin (agresyon) kurban yoluyla meşru bir zemine aktarılması" tezi, bu röportaj sayesinde gazete manşetlerine taşınarak geniş kitlelere ulaşmıştı.

Daryal, bu kıymetli eseriyle yüzyıllardır süregelen bir ibadeti modern psikolojinin merceği altına alıyordu. Kurbanı sadece fıkhi bir borç veya sosyal bir yardımlaşma aracı olarak görmüyor; insanın iç dünyasındaki fırtınaları dindiren, onu arındıran ve varoluşsal kaygılarını tedavi eden psikolojik bir mekanizma olarak tanımlıyordu.

Şimdilerde Yasin Aktay'ın yeni çıkan "İsmail'in Gülüşü" (Beyan Yayınları) kitabını okurken, geçmişte yaptığımız bu sarsıcı mülakat hafızamın bir köşesinden çıkageldi. Daryal'ın geçmişte "toplumsal şiddeti önleme" vurgusuyla yaptığı hayati uyarı, Aktay'ın kitabında "teo-politik bir direniş ve neşe" formuna bürünerek bugünün dünyasına cevap veriyor. Adeta Daryal o gün "tedavi" reçetesini yazmış, Aktay ise bugün o reçeteyle ayağa kalkan insanın "yürüyüşünü" anlatıyor diyebiliriz.

Yasin Aktay, kurban ve hac ibadetlerini alışılagelmiş fıkhi kalıpların ve folklorik kutlamaların dışına çıkarıyor. Kitap, kurbanı "ölümle kurulan bir bağ" olmaktan ziyade; hayatla, iktidarla ve küresel adaletle kurulan bir köprü olarak yeniden tanımlıyor. Yahudilik ve Hristiyanlıktaki kurban telakkileri ile İslam'ın kurban anlayışını karşılaştıran eser, bu ibadetin tarih boyunca nasıl bir dönüşüm geçirdiğini inceliyor. Aktay, kurbanın bir "vahşet" veya "kan ritüeli" olarak görülmesine karşı, onun felsefi temellerle örülmüş bir "estetik teslimiyet" ve "sosyal adalet mekanizması" olduğunu savunuyor.

Tekrar edecek olursak, Ali Murat Daryal'ın kurbanın "iç dünyamızdaki" temellerini anlattığı yerde, Yasin Aktay bu iç dünyayı sokağa, meydana ve küresel siyasete taşıyor. 'Kurban ve Hac Üzerine Teo-Politik, Sosyolojik ve Felsefi Yaklaşımlar' alt başlığını taşıyan 'İsmail'in Gülüşü' ayrıca, Gazze'den Filistin'e modern egemenlik biçimlerinden görünmeyen şiddet rejimlerine kadar uzanan çağdaş meseleleri de kurban kavramı etrafında yeniden düşünmeye davet ediyor.