Ortadoğu’daki temel siyasal sorununun, bu toplumların Batılı kurumlara adapte olamaması, insan hakları, demokrasi, kalkınma ve modernleşme süreçlerine uyum gösterecek yeteneklerden uzak olması gibi nedenlere bağlayarak açıklayanların sadece oryantalist bir bakış açısına değil, aynı zamanda bilim dışı bir bakış açısına saplanıp kaldıklarını görmek gerekir.

Çeşitli platformlarda bu tür ön yargıları savunan politikacı, stratejist gibi sıfatlar kullananların yanı sıra sosyal bilimlerin belli başlı alanlarına mensup kimselere rastlamak da nadirattan bir vaka değildir. Bu durum, bu zihinsel çarpıklık bir yöntem sorununa işaret etmektedir ve böyle bir sorunun varlığı ise üniversitelerimizde sürdürülen eğitimin niteliğine kadar uzanan ( üzerinde ayrıca duracağımız) daha büyük bir soruna dayanmaktadır.

Hangi tarih?

“Ulus devlet siyasal formasyonunun, Batı toplumsal gelişmesinin belli bir aşamasında ortaya çıktığı bilinmektedir. Klasik örneğini Fransa’da bulabileceğimiz bu yapının özelliği, toplumun parçalı modern öncesi ünitelerinin yerine, toplumsal mekân olarak şehrin, ekonomik zemin olarak piyasanın yani ticaretin, finansın, paranın, toplumsal aktör olarak sınıfların yükseldiği bir toplumsal temele dayanmış olmasıdır.” Dolayısıyla şunun altının iyice çizilmesi gerekir ki; ulus devlet bir siyasi yapı olarak toplumsal ilişkileri parçalı yapıları aşan bir entegrasyonun üzerine inşa edilmiş bulunmaktadır ve siyaset kurumundaki bu yeni formla, bu bütünleşme daha ileri bir aşamaya taşınmaktadır.
Batı’nın bu dönüşümü gerçekleştirmesinin arkasında birçok olaydan bahsedilebilir, bunlar arasında sömürgeciliğin, açık deniz ticaretinin buradaki payının yanı sıra sanayi üretiminin yarattığı ekonomik ve politik gücün bunda büyük bir rolü olduğunu ayrıca belirtmek gerekir. Bu süreçler, İmparatorluk yapılarından ulus devletlere geçişin hazırlayıcısı olayların içinde yaşanmışlardır.
Netice olarak söylenmek istenen; ulus devlet yapılarının bir proje olarak ortaya çıkmadığı, tarihsel olarak üretildiği ve onları üreten toplumsal entegrasyon mekanizmalarının üstünde vücut bulmasıyla ilgilidir. Ortadoğu toplumları açısından bakıldığında, durum tam aksi istikamettedir. “İmparatorluk bir sömürge sistemine dayanmadığı gibi, tam tersine sömürgecilik tarafından çözülen, sonra parçalanan bir yapıya sahiptir. Burada söz konusu toplumsal aktörler, kurumlar sahnede değildir ve durum farklıdır.” Millet öncesi toplumsal formasyonlar olan, klandan, aşiret ve kabileye uzanan farklı parçalı yapılar bu topraklarda hâlâ yaşamaya devam etmektedirler. İşte siyasal çelişkilerin ortaya çıktığı yer bu zeminle ilgilidir.

Toplumsal ve siyasi alan çatışması

Batı sömürgeciliği İmparatorluğu yıktıktan sonra önce sömürgeleştirdiği dünyaya ya doğrudan kendisi tarafından ya da Batıcı elitler tarafından ‘ulus devlet’ modelini ihraç ettiği zaman nasıl bir sorunla karşılaşacağını elbette bilmiyordu. Zamanla ortaya çıktı ki, bir siyasal entegrasyonu ifade eden bu model, toplumsal yapının parçalı olduğu, onu taşıyacak toplumsal aktörlerin olmadığı durumlarda siyasal ve toplumsal arasında çelişkiler, sorunlar, çatışmalar yaşamaktan kurtulamayacaktı.
“Çünkü ulus devlet modeli, toplumsal ilişkileri ulusu inşa etmemiş, tarihi farklı bir biçimde akan toplumlar için, askeri diktatörlükler, militer rejimler, bürokratik oligarşiler, otoriter cumhuriyetler yani halkıyla sorunlu yönetim biçimleri demekti.” Bu siyasi yapıların kimisinin monarşik, kiminin cumhuriyet, bir başkasının BAAS veya başka isimlerle anılmasına rağmen buluştukları ortak nokta anti-demokrat olmalarıdır.
Bugün Ortadoğu toplumlarında yaşanan ‘ulus devlet krizine’ bir de bu açıdan bakmadan, Ortadoğu’da yaşanan değişimi analiz etmek ve önümüzdeki gelişmelere dair tutarlı tahmin ve öngörülerde bulunmak zor olacaktır.