ABD’de Donald Trump, Almanya’da Neo Naziler, Fransa’da Le Pen diğer Avrupa ülkelerinde başkaları… Batı’da yükselen eğilimin iki özelliği var; ilki İslam düşmanlığı, diğeri yabancı düşmanlığı. Batı’nın o üzerinde sıkça konuşulan insan hakları, özgürlükler, başkalarına karşı hoşgörülü olduğu söylenen davranış biçimi neden değişmeye başladı, neden Batı ‘biz ve ötekiler’ ekseninde bir siyasal tutum geliştirmeye yöneldi, ne oldu da Batı ülkelerinin siyaset sahnesinde kötü adamların sayısı birdenbire arttı? Bu soruları daha da artırmak aydınlanmanın, moderniteyi yaratan tarihsel değişim dalgalarının nasıl bu noktaya evrildiğini hatırlatmak da mümkündür.

Eskiden Türkiye’den yurtdışına gitmek oldukça meşakkatli bir işti ve gidenlere de şanslı gözüyle bakılırdı, hele uzun süre yurtdışında kalanlar, okuma fırsatı bulanlar, yaşayanlar neredeyse imtiyazlı sayılırdı. Ulaştırma imkânlarının kıtlığı, döviz bulamama daha doğrusu fiilen yabancı para sahibi olmanın yasak olması, Türk parasının değerinin kanunla korunabileceği fikri gibi sebepler ve elbette ülkelerin içine kapandığı yıllarda sadece insanların yurt dışına çıkışı değil, malların, paranın, fikirlerin hareketinin de oldukça sınırlı olduğu bir dünya söz konusuydu.

Batı ve bilinçaltı

İşte böyle bir zamanda yurt dışına gidenler içinde eğitim fırsatı bulanlar önemli bir yer tutmaktaydı ki bunlar arasında akademik çalışma yapanların sayısı az değildi. Hocalarımızdan ABD veya Avrupa’da okumuş olanlar, doktoralarını oralarda yapanlar sık sık bulundukları ülkelerin ne kadar modern olduğunu anlatan örnekler vermekten geri kalmazlardı. Bunlar arasında yabancıların özellikle Müslümanların İngiltere’de, Fransa’da diğer ülkelerde nasıl barış içinde Batı hoşgörüsü ile yaşadıklarını gösteren birçok olay anlatılırdı.
Bilhassa Avrupa’ya göç eden işgücünün meydana getirdiği, Batı şehirlerinin kenarında yoğun Türk yerleşmelerinin, gettolaşmanın yol açtığı görüntüden rahatsız olanlar, Avrupa’nın ortasındaki bu güzel olmayan, Batıya yakışmayan hale bile Batılıların tahammül ettiğini anlatanlar, bunun Batı’nın özgürlükçü anlayışıyla açıklanması gerektiğini söylemekteydiler.
“O halde şimdi ne oldu? Batı’daki bu tuhaf durumun, yabacı düşmanlığına İslam karşıtlığına, ırkçılığa dönüşen patolojik durumun sebebi nedir, bunlar ‘patolojinin normalleşmesi’ midir, bu kavramla bu sorun ne kadar açıklanabilir? Batı’nın bilinçaltı tortularının, bu tepkisel tavrın ırkçılığa, öteki düşmanlığına dönüşmesindeki payı ne düzeydedir?”

Patolojik normallik

Aslında kabul edilmiş normal görülen, aydınlanmacı geleneğin ürettiği toplumsallığın, modern Batı’nın içinde sömürgecilikten kalan ön yargı tortularının, Batı merkezli dünya görüşünün başka dünyaların uygarlıklarını yok sayan oryantalist bakış açılarının; biz ve ötekini, beyaz-Hıristiyan geçmişi olan üstelik aydınlanmış modern yeni bir uygarlık kurmuş Batılının üstünlüğü üzerine inşa ettiğini, bunu bilinçaltında derin yansımalarının bulunduğunu kim inkâr edebilir! Peki, bunlar sadece bilinçaltında Batı’nın kültür kodlarında yaşarken; neden şimdi yeniden su yüzüne çıktı, farklı içeriklere dönüşerek bilinçaltından toplumsal bilinç düzeyine, üstelik farklı bir biçimde yansıdı dersiniz?
Aslında bütün o görünen, dışardan bakanları etkileyen, Batıcılarımızın ise ezelden beri hayran olduğunu muhtelif biçimlerde açıklamaktan mutlu oldukları ‘Batı’nın büyüsü’ bozuldu. Soru şudur; bu büyü neden bozulmuştur, birileri mi yoksa başka şeyler mi bozmuştur? Öncelikle bahsetmemiz gereken şey; Batı’nın bilimsel, ideolojik, kültürel hegemonyasının dayandığı paradigmanın çökmesiyle ilgili olmalıdır.
Batı’nın kültürel, ekonomik, düşünsel hegemonyasının kaybolması sorunu, bu toplumun sadece karşılaştığı başka kültürler karşısında değil, kendi içinde ortaya çıkan sorunlara cevap verme gücünü de hızla sınırlandırmaya başlamıştır.
Bu konuda yazmaya devam edeceğim.