Geçtiğimiz günlerde Cumhurbaşkanı Erdoğan kültür meselesinin öneminden bahsederek, kültür dünyamızın sorunlarının artmasından duyduğu endişeleri ifade etti. İrfandan yoksun bir kültürün ancak bir yük olacağını vurgulaması önemliydi. “Gelenekle bağ kuracak iletişimi geliştiremeyen, klasiklerine dayanmayan bir kültürün kendisini yenilemesinin imkânsızlığını, modern olanı yaratmasının zor değil mümkün olmadığını neredeyse Batılılaşma macerasına maruz kalmış birçok toplumda yaşanan krizlere bakarak anlamak mümkündür.”

Kültürel gelişme sorununun bir boyutu eğitime uzanmaktaysa da bir diğer önemli boyutu da aydınlara uzanmaktadır; aydın sorunu bir anlamda kültür sorunudur ki bunun tersi de doğrudur. Bizim aydınlarımız bir anlamda omurgasında/taşıyıcı kimliğinde çatlak ya da travma bulunan bir zümredir. Bunun içindir ki yaratıcı olmaktan ziyade taklit etmeye/konformizme yatkınlardır. Bu sorunun temelinde Batı karşısındaki tavrın ya da tavırsızlığın önemli bir rolü bulunsa da esas sebep daha derinde yatmaktadır.

Kültürden siyasete

Kültür sorunu üzerinde geçmişte Batıcılardan muhafazakârlara, sosyalistlerden milliyetçilere çeşitli ideolojik gruplar arasında birçok tartışma yapılmıştır. Yakın dönemde bu tartışmaların yapıldığını özellikle de belli bir seviyede sürdürüldüğünü söylemek zordur. Bunun sebebi Batı-Doğu farklılaşmasının ortadan kalkması olabilir mi? “Böyle bir iddia, bütün dünyanın Batılılaşması bir anlamda bütün kültürlerin kendi yerli hususiyetlerini yani millilik vasıflarını yitirdiğini kabul etmek anlamına gelen bir iddiayı yansıtmaktadır.”

Bu tartışmaların bitmesi, sorunun ortadan kalktığını göstermeyeceği gibi bu konuları ‘problematik’ haline getirebilecek bir aydın kadrosunun kalmadığı gibi bir tehlikeye de işaret etmez mi? Çünkü bilindiği gibi bir konuyu ‘mesele halinde vazetmek’ çözülebilir olduğuna dair bir güveni, inancı ortaya koymak demektir. Aydınların böylesine bir özgüven kaybı yaşamaları giderek daha fazla konformizme kaymalarına, artık taklitçiliği kendi tabiatları haline getirmek gibi daha derin bir probleme işaret etmektedir.

19. yüzyılın düşünce hayatının renkliliğinin 20. yüzyılda da devam ettiği söylenebilir. Tek parti dönemi hariç tutulursa, özellikle 1960’lardan sonra canlı bir kültür hayatı ve elbette ki aydınlar arası tartışma zemininden bahsetmek mümkündür. Bunu edebiyatta, siyasi fikir ortamında hatta sinemada görmek hissetmek çok zor değildir. Neredeyse doksanlara kadar süren bu fikir ortamında herkes vardır; yerlilik, millilik, Batılılık, sosyalizm, yeni sağ ve benzerleri. Bugün aydınların giderek tartışma zeminlerini politikacılara bıraktığı, daha doğrusu tartışma zemininin kültürden dar anlamda politik alana kaydığı bir döneme geçilmiştir.

Batı çıkmazı

Doğu-batı problemi yakın zamanlarda daha farklı biçimlerde görünürlük kazanmıştır. Geriye doğru araştırıldığında Peyami Safa, Necip Fazıl, Mümtaz Turhan, Nurettin Topçu, Erol Güngör ve aynı düşünce çizgisi üzerinde yer alan mütefekkirlerin Batı karşısında yerli kültürün iki kaynağına dayanarak yeni bir fikriyat geliştirme çabası içinde oldukları görülür. Bu iki kaynaktan biri din, diğeri ise tarihi tecrübe olarak Selçuklu-Osmanlı birikimidir. Bu ve benzeri düşünürler arasında Doğu-Batı konusunda sentez arayanlar olduğu gibi, yeni bir fikir peşinde olanlar da vardır. Nitekim düşünce hayatının başka bir kanadında konumlanan veya öyle konumlandırılan Kemal Tahir, Attila İlhan, Niyazi Berkes, Cemil Meriç gibi fikir adamlarının meseleye bakışında da farklı bir sentez arayışını görmek mümkündür.

Bütün bu tartışmaları hatırlatmak istememin sebebi; o sıkça bahsettiğimiz “medeniyet meselesinin yeni bir kültür yaratmaktan geçtiğini, Doğu-Batı çelişkisini aşmanın Batılı olmak ya da eski Doğu’yu taklit etmekle mümkün olmadığını ifade etmek içindir. Batı-Doğu etkileşimini anlamadan, çelişkileri aşmak imkânsız olduğu kadar, Batı medeniyetinin karşılaştığı çıkmazları, onların kaynaklarını fark etmeden bugünkü krizini kavramadan bir yere varmak mümkün değildir.”