16. yüzyıldan itibaren dünya ekonomisi Avrupa merkezli kuruldu. Bir kere merkez olunca, bu merkez çevreyi kontrol etti, başka merkezlerin oluşmasını engelledi ta ki merkez Amerika'ya taşınana kadar. Onun dışında, diğer toplumlar denemek isteseler de geç kaldılar; sistem onları hammadde sağlayıcısı veya pazar olmaya zorladı.

Öncesinde, Batı dışı toplumlar zaman zaman yayılmacı politikalar uyguladı, geniş hâkimiyet alanlarına ulaştılar ancak Moğolların kalıcı olmayan istilacı akınları ve benzerlerini saymazsak – ki saymak doğru olmaz – hiçbir zaman yayılmacılığın "küreselleştirilmesi" yoluna gidilmedi. En geniş coğrafyalara yayılan geleneksel imparatorluklar dahi merkezi yönetimi tek belirleyici konumuna taşımadı.

Batı tipi bir küresel hâkimiyet kurmamak stratejik bir tercih miydi yoksa eski dünyanın karakteristik doğal kodlarının bir sonucu mu? Bu noktada kadim toplumların kültürel perspektifinin ve coğrafi zenginliklerinin temel etkenler arasında sayılabileceğini söyleyebiliriz.

Çin, Hindistan, Orta Doğu, Afrika'nın bazı bölgeleri gibi Batı dışı uygarlıklar, uzun süre iç kaynakları bakımından çok zengindi. Tarım, zanaat, ipek, porselen, baharat, altın, fildişi gibi ürünler zaten dünya çapında talep görüyordu.

Dolayısıyla Batılılar gibi dışarıda kaynak veya pazar arama zorunlulukları yoktu. Batı'nın denizaşırı sömürgecilik için itici bir "kıtlık" baskısı vardı.

Çin, kendini "Dünya'nın merkezi", dış dünyayı (çevre) barbar görse de, kendi kendine yeten kaynakları ve iç hâkimiyet politikası yayılmacı bir dünya görüşü üretmedi.

Batı'da özellikle şehir devletleri ve ulus-devletler (İspanya, Portekiz, İngiltere gibi) yoğun rekabet içindeydi ve bu rekabet onları sürekli yeni kaynaklar bulmaya ve büyümeye zorluyordu.

Oysa Osmanlı gibi, Çin gibi büyük imparatorluklar nispeten içe dönük ve istikrara dayalı yönetimlerdi. Dış fetih, ancak sınırlı bir ihtiyaç olduğunda yapılırdı.

Kendi kendine yeten, iç istikrara sahip imparatorluklar için yoğun enerji sarf etmeyi gerektiren yayılmacılık için yeterli motivasyon yoktu.

Bu yüzden, deniz aşırı sömürgecilik, Batı Avrupa'nın coğrafi izolasyonu ve ticaret motivasyonları dolayısıyla Batıya özgü bir model oldu.

Batı'nın küresel sömürgeciliği, bir zorunluluk ve rekabet ürünüydü; diğer toplumlar içinse bu yol tercih edilmesi gereken bir "hayat memat meselesi" olmadı.

Burada yeni bir soru sorabiliriz:

Acaba, sömürgeciliğin küreselleşebilmesi politik önceliklerden ve ekonomik gerekçelerden mi ibaretti?