Düşünce tarihinin en çarpıcı kırılmalarından biri, İmam Gazâlî'nin kendi entelektüel kriziyle yüzleştiği dönemde yazdığı el-Munkız mine'd-Dalâl adlı kitabıyla gerçekleşmiştir.

Modern insanın "bilgi çağında" yaşadığını sandığı bir dönemde, bu kitap bize şu derin soruyu sordurur: Bilgi bizi tek başına hakikate götürür mü? Ya da daha keskin bir şekilde soralım: Bilgi bizi "aydınlatma" gücüne sahip midir?

Gazâlî, hayatının büyük bölümünü mantık, kelâm, felsefe ve tasavvuf gibi alanlarından ciddi zihni çaba sarf ederek geçirdi. Ancak el-Munkız mine'd-Dalâl'de itiraf ettiği gibi, tüm bu bilgiler bir noktada onu tatmin etmek yerine, kuşkuya ve içsel bir buhrana sürüklemişti.

El-Munkız, sadece bir entelektüel otobiyografi değil; aynı zamanda insan zihninin, kesinliğe ulaşmak adına geçirdiği imtihanların ve yanılgıların hikâyesidir.

Gazâlî'nin yaşadığı buhran, bugünün bilgi çağında yaşayan bireyin krizine ürkütücü biçimde benziyor.

Gazâlî, bilginin türlerini ayırarak hakikate götüren bilginin peşine düşmüştü. Döneminin hakikate ulaşma hususunda iddia sahibi ana akım 4 yönelimi olan kelam, felsefe, Batınilik ve tasavvufu inceleyen Gazâlî, bunlardan hiçbirinin hakikati bulamamış olması ihtimalini imkansız olarak ifade ediyor. Kimsenin temas edemediği bir hakikatten söz edilebilir miydi?

Kelam, felsefe ve Batıniliğin ortak noktası hakikate akıl yürütme veya bilgi ile ulaşılacağını iddia etmesiydi. Bunun aksine tasavvufta hakikate ulaşmanın yolu akla başvurmak veya bilgilenmek değildir.

Duyusal bilgiye güvenemediğini, aklın da sınırlı olduğunu fark ettiğinde Gazâlî, bu araçlarla hakikatin tamamına ulaşılamayacağını idrak etti. Onu asıl sarsan şey, elde ettiği bilgilerin güçlü temellere dayansa bile içsel bir kesinlik, bir huzur doğurmamasıydı.

"Sufilerin yaşadıklarını iddia ettikleri hal" içe dönük bir müşahede neticesinde elde edilen bir haldi. Ötekiler hakikat iddiasındakilerin aksine burada bir eyleme hali yani amel vardı.

Hakikat arayışını bir nevi "aydınlanma" olarak ifade edersek insan bilgi, söz ve akıl ile değil hal ve amel ile aydınlanabilirdi.

Bu noktada, bilgiye dair modern aydınlanmacı anlayışı altüst eden bir noktaya varır: "Onların en özel hallerine sadece öğrenme ile değil aksine bunları tatmak, bizatihi yaşamak ve olumsuz özellikleri olumlu vasıflarla değiştirmekle ulaşılabileceğini anladım."

Aydınlanma, insanın daha çok bilgiyle daha iyi bir insan olacağı yanılgısına kapılmıştı. Geldiğimiz noktada, bilginin artışıyla insanlık daha özgür, daha iyi, daha erdemli olmadı. Günümüzde dünya hala bu yanılgının hegemonyası altında hayatını sürdürüyor.

Bugün, Gazâlî'nin yaşadığı sorgulamalar bu hegemonyadan kurtulmak için bize bir kez daha yol gösterebilir.