Siyasal kimlik tercihleri ile siyasi faaliyet ve aidiyet biçimleri kitlelerin psikolojik eğilimlerine ve karakterlerine dair önemli ipuçları verebilir. Siyasal toplulukları anlamaya çalışırken dikkatle incelenmesi gereken hususlardan biri liderler ile kitleler arasında kurulan ilişkinin mahiyetidir.

Bir liderden ne beklendiği, ona hangi rollerin yüklendiği, ne ölçüde bağlılık gösterildiği ve bu bağlılığın hangi duygusal yoğunluklara sahip olduğu hem lider hem de ona bağlılık gösterenlerin duygu durumu hakkında fikir verir.

Türkiye özelinde düşünüldüğünde bu konunun oldukça verimli bir inceleme alanı sunduğunu söyleyebiliriz. Elbette tek parti dönemini, çok partili dönemin kültürü ile değerlendirmek mümkün değil. Çünkü seçim sistemi olmadığından bugün aşina olduğumuz anlamda siyasal rekabet, seçim kampanyaları ve kitlesel siyasi faaliyetler söz konusu değildi. Ancak, çok partili hayata geçildikten sonra bir kimlik beyanı olarak kendisini "Kemalist" veya "Atatürkçü" şeklinde tanımlayan kesim de aynı kıstaslara tabi tutulabilir.

Mesela üzerine düşünmek gerekir: Adnan Menderes yaşadığı dönemde takipçileri tarafından nasıl algılanıyordu? Onunla nasıl bir ilişki kuruluyordu? İdam edilmesinin ardından bu ilişkinin duygusal yoğunluğu nasıl arttı? Menderes'in şahsı hangi özlemlerin, hangi kırgınlıkların ve hangi umutların sembolü hâline geldi?

Benzer sorular Turgut Özal için de sorulabilir. Özal'ın temsil ettiği değişim fikri, onu destekleyen kitlelerde nasıl bir karşılık buluyordu?

Alparslan Türkeş'in ülkücü hareket üzerindeki karizmasının niteliği neydi? Türkeş yalnızca siyasi bir lider miydi, yoksa takipçileri açısından daha farklı anlamlar da mı taşıyordu?

Bülent Ecevit'in 1970'lerde sahip olduğu imaj ile 2000'lerdeki algısı arasında nasıl bir fark vardı? "Karaoğlan" figürü zaman içinde nasıl dönüştü?

Bu bağlamda en ilginç örneklerden biri belki de Süleyman Demirel'dir. Aktif siyaset döneminde kendisine nasıl bakıldığını bugünden tam olarak tahayyül etmek kolay değil. Ancak bugünden görülebildiği kadarıyla, milliyetçi-muhafazakâr kesim açısından Demirel hiçbir zaman Menderes, Özal, Erbakan veya Erdoğan etrafında oluşan türden güçlü bir duygusal aidiyetin odağı olamadı. Demirel'in siyasetteki hacmi ile takipçilerinin anlam dünyası arasında ciddi bir farklılık olduğu söylenebilir.

Daha yakın dönem siyasal aktörlerine baktığımızda Devlet Bahçeli'nin, milliyetçi seçmenle Türkeş'inkine benzer bir ilişki kurabildiğini söyleyebiliriz. Buna karşılık merkez solda Ecevit dışında seçmenle güçlü ve kalıcı bir duygusal bağ kurabilmiş lider göremiyoruz.

Erdal İnönü kendi kitlesi içerisinde sempati uyandıran bir figürdü fakat güçlü bir lider karizmasına sahip değildi. Deniz Baykal'ın ulusalcı seçmenle kurduğu bağ güçlü olmakla birlikte bu bağın soğuk ideolojik yanı daha baskındı.

Kemal Kılıçdaroğlu örneği ise bu açıdan ayrıca incelenmeyi hak ediyor. Kılıçdaroğlu genel başkanlığının başında ve sonunda arkasına bir rüzgâr alabildi. Fakat o rüzgârlar hiçbir zaman yelkenleri şişiremedi. 13 yıllık genel başkanlık döneminin ortadaki uzun bölümü büyük ölçüde sönük geçti.

İlk yıllardaki "Gandhi Kemal" efsanesi uzun sürmedi. 2023 Cumhurbaşkanlığı seçimine yaklaşılırken bu kez "Piro" sıfatıyla ahlaklı, bilge ve kuşatıcı lider imajı oluşturulmaya çalışıldı. Bu imaj inşa süreci ile seçim yenilgisi sonrasında yaşananlar, belki de Türkiye siyasi tarihinin en ibret verici tecrübelerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Kılıçdaroğlu kendi kitlesi nezdinde bile hiçbir zaman çok güçlü bir lider olmadı. Ancak kitlesi onun "en azından ahlaklı" olduğunu düşündü. Daha doğrusu, uzun süre devam eden bir siyasi iletişim ve propaganda faaliyetinin sonucunda böyle bir algı oluşturuldu. Genel başkanlığının son yıllarında "siyaset dehası" ve "ahlak abidesi" olarak sunuldu. Hatta bu ahlaki üstünlük iddiası, cumhurbaşkanı adaylığı tartışmalarında önemli bir aparat olarak kullanıldı.

Burada mesele Kılıçdaroğlu'nun gerçekten ahlaklı olup olmadığı değil, ahlak üzerinden yürütülen bir PR çalışmasına ikna olan bir kitlenin bugün aynı kişiyi ahlaksızlıkla suçluyor olması.

Şunu görmek gerekir ki bir insanın "ihtiyar" yaşlarına geldikten sonra aniden bu denli köklü ve temelden bir ahlaki dönüşüm geçirmesi teorik olarak mümkün olsa da pek muhtemel değil. Muhtemelen Kılıçdaroğlu'nun ahlaki niteliği birkaç yıl önce neyse bugün de aşağı yukarı odur.

Denilebilir ki bir siyasetçi, bir dönemde tasvip edilen eylemler gerçekleştirirken başka bir dönemde tasvip edilmeyen eylemler gerçekleştirebilir ve kitle de buna haklı olarak tepki gösterebilir.

Fakat burada söz konusu olan sadece siyasetçinin davranışları değil, kitlenin karakter tahlilindeki çarpıcı değişim.

Aynı kitle aynı politikacıya bir dönem büyük ahlak atfederken sonrasında en büyük ahlaksızlıklar isnat ediyor. Mantıken şöyle bir sonuç ortaya çıkıyor: Kitle, Kılıçdaroğlu hakkında bu iki dönemden birinde bariz bir şekilde yanıldı.

Üstelik bu yanılgı, herhangi bir seçim sonucuna dair yanlış öngörüden çok daha ciddi bir yanılgı. Çünkü cumhurbaşkanlığı makamına layık gördüğünüz, ülkeyi yönetmesi gerektiğine inandığınız bir kişi hakkındaki yanılgı üzerine düşünülmesi gereken bir yanılgıdır.

Bu kökeninde, çok partili hayatın başından beri devam eden ve özellikle son çeyrek yüzyılda yoğunlaşan siyasal tavır alma ve konumlanma dürtüleri yatıyor.

İdeolojik kimlik ve aidiyet siyasal körlüğe sebep oluyor. Miras alınan bu "görme" sorunu hala tedavi edilmemiş durumda. Üzerinde durulması gereken asıl mesele bu.