Hepimiz bir aileye ve topluma doğuyoruz. Zaman içinde bulunduğumuz çevrenin kültürel kodlarıyla şekilleniyoruz. Ailemiz ilim muhitinin parçasıysa, dünyaya açtığımız pencere de oradan ışık alıyor. Siyaset ya da ticarete meyilli bir ailede yetişmişsek, dünyaya başka bir pencereden bakıyoruz. Memur bir ailenin çocuğu ile çiftçi bir ailenin yetiştirdiği insanın zihinsel kodları birbirine benzemiyor. Sufi meşrep bir muhitte yetişen bireyin din algısı, fıkıh temelli yaklaşımdan daha farklı dini pratiklerle kültüre karışıyor.

Birey, ailenin genel eğilimlerini benimsesin ya da benimsemesin, diline yerleşmiş bir kelimeden, olaylara verdiği tepkiden, o kültürel izi bir şekilde taşıyor. Ailenin değer yargıları, mesleki, düşünsel ve etnik mensubiyeti bilinçaltında bir şekilde yer ediyor. Etnik ve bölgesel meselelerle meşgul bir aşiret reisinin evinde yetişen gencin güç ilişkilerini yorumlayış biçimi daha farklı oluyor mesela. Elbette tüm bunlar, bireyin kendi özgür iradesini, kendini inşa hakkını yok saymak anlamına gelmez. Hatta aileden gelen kimlik aidiyetlerinin bireyin dünyasında zıt tepkiler doğurduğunu dahi görebiliyoruz. Yaşamın rotası başka yönlere çevrilebiliyor. Fakat her durumda hiçbir insan yok ki, içine doğduğu aileden ve yetiştiği toplumdan etkilenmemiş olsun.
İnsanın kendini tanımak için sorduğu sorunların cevaplarının bir kısmı aile tarihinin gizli odalarında olabiliyor. Bunun için geçmişin koridorlarında biraz dolaşmak gerek. Elbette bir aile büyüğüyle...
Sözlü tarih çalışması, bu yönüyle hepimiz için kişisel bir kültür arkeolojisi aslında. Bir nevi sıradan insanın tarihini yazmak.
Bunun için elimizin altında bir defter, bir kalem, bir kayıt cihazı ve bir fotoğraf makinesi olsun, yeter! Zaten akıllı telefonlar artık tüm bu işlevleri bir arada bulunduruyor.
Geniş aile şeceresini çıkarıp, mülakat yapılabilecek kadar sağlıklı aile büyüklerini tespitle işe başlayabiliriz. Konuştuğumuz kişinin belli bir alanın uzmanı olması gerekmiyor. Bilimsel, sistematik bilgi akışı da beklenmiyor zaten ondan. Bütün mesele, geçmiş üzerine konuşmayı biraz sevmesi. Sorgulamayan, yargılamayan, sadece hikâyeyi biraz detaylandıracak teşvik edici sorularla sohbeti genişletebiliriz.
Bazı standart sorular, kendi içinde tutarlı bir kronolojik örgü oluşturmamızı kolaylaştırır. Özellikle Anadolu gibi göç coğrafyası üzerinde yapılacak bir aile tarihi çalışmasında ilk soru, bilinen bir göç hikâyesinin olup olmadığı ile ilgili olabilir. Sonraki sorular ailenin eğilimlerine göre çeşitlendirilebilir. Mesela ‘Siz küçükken, ailenin sosyal çevresini oluşturan muhitler hangileriydi?’, ‘Evinize akrabalar dışında en çok kimler gelip giderdi?’, ‘Bayram gibi özel zamanlarda aile içinde yaşanan atmosfer nasıldı?’, ‘Evinizde ne tür kitaplar okunurdu?’, ‘Daha çok ne tür yemekler yapılırdı?’, ‘Aile büyüklerinin çocuklara uyguladığı ödül-ceza politikası neydi?’, ‘Aile bütçesi kim tarafından planlanırdı?’ gibi açık uçlu sorular...
Benzer sorular geniş aile içindeki birkaç kişiye sorulursa, ne oranda bir prototiple karşı karşıya olduğumuz da ortaya çıkar.
Kendi bireysel hikâyemiz için başlattığımız bir girişim, şayet yerel yönetimlerin hafıza merkezlerinde sistematik ve tematik bir çerçevede değerlendirilirse, sivil bir tarih anlatısı da ortaya çıkmış olur. Mesela, ‘orta direk bir ailenin gündelik yaşamı’ etiketi, bir şehrin sosyolojisini de ortaya çıkarır ki bu, devlet kayıtlarına dayanan büyük anlatıların dışında kültürün tüm yansımalarını içeren tarihi kayıtların arşivlenmesine de vesile olur. Böylece geçmişi bir bütün olarak görebiliriz. Üstelik gelecek nesiller, geçmişi sadece muktedirlerin yazdığı metinler üzerinden öğrenmemiş olur.