Meşhur Müslüman âlim El-Cezeri, 1206 yılında ‘Filli Su Saati’ yaptı. Bu su saatinde Yunanlılara ait su kaldırma teknolojisi, Hint fili, Mısır’a özgü zümrüdü Anka kuşu, İran halısı, Çin ejderi ve Müslümanlara has bazı figürler vardı. Filli su saatini bir anlamda kültürlerin sentezi olarak görebiliriz. Bir kartopuna benzeyen medeniyet birikimi de denebilir. İnsanlığın ortak birikimini, insanlığın ortak kullanımına açmak şeklinde bir açık medeniyet anlayışının tezahürü...

Kültürlerarası etkileşim, tarihin ilk dönemlerinden beri yaşanan bir süreç. İnsan topluluklarının karşılaşmasının doğal bir sonucu. Büyük medeniyet hareketlerinin doğuşu, bu etkileşimlerin yoğun olduğu dönemlere rastlıyor. Sözgelimi, 12. yy. ortalarından 14. yy sonlarına kadar hızlı biçimde devam eden Arapça tercümeler ile İslam bilim ve düşüncesi, Latinceye aktarıldı. Böylece Avrupa’da durgun geçen fikir hayatı canlandı. Üniversiteler kuruldu, Rönesans’ı hazırlayan şartlar doğdu.

Son üç yüzyılı hariç tutacak olursak, Doğu Batı’nın hep ilham kaynağı oldu. Tıp, mimari, astronomi, haritacılık, kimya, mekanik gibi çok farklı alanlarda Müslümanlar Batı’yı etkiledi. Fakat bu etki ne İslam dünyasında ne de Batı’da tüm boyutlarıyla ele alınabildi.

Çünkü Batı, sömürgecilik ve oryantalizm üzerinden tüm coğrafyaya ve tarih yazımına hakim oldu. Avrupa merkezci tarih anlayışı, hem Müslümanların geçmişini hem de gününü şekillendirdi. Burada temel sorun, Batı’nın tüm dünyayı kendi hakimiyet ve üstünlüğü konusunda ikna etmiş olmasıdır. Modernizmin yayıldığı tüm coğrafyalarda norm tayin edici Batı’dır. Bir şeyin makbul olup olmamasının ölçüsünü Batı standartları belirler.

Bugün, İslam dünyası Batı’yı inşa eden birikimin Doğu olduğunun farkına vararak kendi köklerine uzanırsa, ihtiyacı olan özgüveni kazanabilir. Böylece Müslüman dünyanın teslim olduğu Avrupa merkezci zihinsel kuşatılmışlığı yarabilir. El-Cezeri’nin saatindeki farklı kültür bileşenleri Müslüman zihninin açılımlarını göstermesi bakımından bugün bizim için hem bir vizyon hem de tarihsel birikimin gücünü ortaya koyuyor. Bir pergel gibi olabilmek, bütün mesele bu. Sabit ayağı doğru bir merkeze yerleştirmek, hareketli ayakla ise yeni ufuklara uzanmak...

Bakara Suresi 115. ayete kulak vermiş bir Müslüman için Doğu ve Batı ile kurulacak ilişkinin kodu aslında çok da belirsiz değil; ‘Doğu da Batı da Allah’ındır. Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü işte oradadır.’