1

Gerçi, ikinci kez Tanpınar okumaları yapmıştım. Ama baktım ki o da çok gerilerde kalmış.
Şöyle ki;
71 yılının baharında Çengelköy’e taşınmıştık.
Yeni geldiğim bu beldenin sadece yaşadığım yer olarak kalmayıp beni tamamen içine alması ve Çengelköylü olabilmek için tez elden bulduğum her fırsatı değerlendirerek etrafı tanımak için gezilere başlamıştım.
Gezdikçe ve etrafı tanıdıkça bir his, samyeli gibi bir duygu vücudumu yalayıp geçiyordu. İçimden bir ses durmadan; “buraları ilk defa geziyor/görüyorum. Ama bazen, sanki bildiğim sokaklarda dolaşıyor gibiyim” diyordu. Çok geçmeden mesele anlaşılmıştı: Evet buraları fiziken ilk defa dolaşıyordum ama bir bakıma bildiğim yerlerdi. Okuduklarımdan biliyordum buraları. Bahusus Ahmet Hamdi Tanpınar’ın ‘Huzur’ ve ‘Mahur Beste’ romanlarından.
Bu keşiften sonra A. H. Tanpınar’ı (romanlarını) yeniden okumaya başlamıştım.
Özellikle ‘Huzur’u mekânsal bir okumaya tabi tutmuştum.
Söz gelimi, elimde kitap Kandilli’nin dik sokaklarını dolaşarak, büyük ihtimalle Nuran’ın evi burasıdır deyip; Nuran’dan, Nuran’ın Kandilli’de oturduğu köşkten ve köşkün içinde yaşananlardan bahseden bölümleri o köşkün merdivenlerine oturarak okumak gibi…
Veya; romanda bolca Emirgan-Kandilli geçişleri, dolayısıyla sandal serüvenleri geniş yer tuttuğu için, Çengelköy’de bir sandal kiralayıp ilgili bölümleri sandalın içinde okumak gibi…
2
Nereden baksan aradan 45 yıl geçmiş.
Fatih Şeker’in ‘Osmanlı Entelektüel Geleneği’ isimli eserini okurken bir kez daha Tanpınar ile karşılaştım. Ancak burada karşılaştığım Tanpınar geçmişte okuduğum ve tanıdığım Tanpınar’ı aşan birisiydi.
Osmanlı entelektüel geleneğini vazıh bir şekilde Selçukludan başlayıp günümüze kadar devam eden serencamını bizlere sunan Fatih Şeker, Osmanlı entelektüel geleneğinin son temsilcisi olarak Ahmet Cevdet Paşa’yı zikrettikten sonra, bu geleneğin Osmanlı’nın yıkılışıyla tamamen kesilmediğini, İbnülemin Mahmut Kemal vesilesiyle cumhuriyete intikal ettiğini, İbnülemin’den sonra Yahya Kemal-Fuat Köprülü ve nihayet Ahmet Hamdi Tanpınar ile devam ettiğini söylüyordu/gösteriyordu.
“… modern dönemde Türk düşüncesinin kurucu ve yapıcı düşünürlerinin başında, klasik devlet adamı ve ulema geleneğinin aktüel temsilcisi Cevdet Paşa fikri ve siyasi tarihimizde adeta bir hadisedir. Gazzali ve Nizamül-mülk’ün bir sentezi olan, akli ve nakli ilimlerde asrın İbn-i Kemal’i, tarihte de İbn-i Haldun’u olarak görülen Paşa…”
“Bu vadide Cevdet Paşa’nın hemen arkasında yerleştirilebilecek isim, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçtiğimiz süreci doldurabilecek vasıflara sahip olan İbnülemin’dir. (…) İbnülemin, Cevdet Paşa’ya vuzuh ve sarahat veren dairenin merkezinde yer alır. O, selefinin daha ziyade eski, kadim dünyaya bakan taraflarını aktüel hale getirir.”
“İki kardeş nehir gibi yan yana akan Cevdet Paşa ile İbnülemin; Yahya Kemal ve Tanpınar ile birbirine karışır. Bu son iki isim hayat tarzlarıyla seleflerinden ne derece uzaklaşırsa uzaklaşsın, kaleme aldıkları eserlerle bu vadinin takipçisi olduklarını göstermekten geri durmazlar.”
Fatih Şeker’e göre; Yahya Kemal, İbnülemin vasıtasıyla Cevdet Paşa’dan öğrenip talim ettiklerini şiirlerinde dile getirir, Tanpınar ise Yahya Kemal’in şiirlerinde söylediklerini roman diliyle tekrarlar.
3
Bu tahlillere ve tespitlere muhatap olunca, bir kez daha Tanpınar okumaları yapmak kaçınılmaz hale geldi benim için.
Tanpınar’ın bütün romanlarını, 45 yıl sonra bir kez daha okumak nasip oldu.
Özellikle ‘Huzur’u kâh bir bilim tarihi olarak, kâh geleneğin ağır başlı bir takipçisi, kâh güncelin hafif meşrep bir mensubu olarak, kâh Doğu-Batı ilişkilerinin karmaşık tarihi olarak, kâh bir otobiyografi niyetine tekrar tekrar okudum. Okuduklarımın hulasası niyetine Huzur’dan bir cümleyle sizi baş başa bırakırken, benzer bir tecrübenin herkese kazandıracağı bir şeyler olabileceğini zikretmek gerekiyor. “Milletlerin birikmiş kudreti nesillerin hatası üzerinden atlar geçer.”