Dün bu sütunda Basel’de yerleşik ve BIS denen Merkez Bankalarının Bankası’nın global çapta tüm ekonomilere yaptığı kriz uyarısını özet olarak aktardık. BIS 2003 yılında da benzer ikazda bulunmuş ama kimseyi inandıramamıştı. Fakat dedikleri 5 yıl içinde aynen gerçekleşti.
İktisatçılar büyük global krizleri reel ve finansal diye ikiye ayırırlar. Reel kriz kavramı ekonominin büyümesinin zirveden dibe düşüp sonra tekrar zirveye yükselmesini kapsar ve geçmişe dayalı araştırmalar, reel krizin ortalama 7-8 yıl sürdüğünü söyler.
Ancak reel ekonomideki sorunlar, başta bankalar olmak üzere, şirketler, kişiler ve kamuda finansal yapının paramparça olmasına neden olur, uzun süreli işsizlik, yükselen borç yükü ekonominin her unsurunu perişan eder. Finansal yapının düzelmesi ise reel ekonominin düzelmesinden çok daha uzun zaman alır. Geçmişte yapılan araştırmalara göre global krizlerde finansal kriz 15-20 yıllık bir süre gündemde kalır. Bugün 2007-2008 krizi reel krizi atlatmak üzereyiz ama finansal yapıda çöküş ortada duruyor.
Tabii krizlere karşı maliye poltikası ve para politikası ile mücadele ediliyor. Para politikası faizleri nerede ise sıfıra düşürüyor ve ortalığa trilyonlarca dolar likidite saçıyor. Maliye politikası ise devletin yardım elini uzatıp aşırı harcama yapması ile büyük bütçe açıklarına ve kamu boçluluğuna yol açmakta.

Balon oluşmasına yol açıyor

Ancak para politikasının yarattığı düşük faiz oranı da aşırı kredi kullanımı ve daha yüksek getiri aşkı sonucu, finansal piyasalarda bonolara, hisse senetlerine ve benzeri yatırım araçlarına hücum yaratıyor. Bu hem gelişmiş ülkelerde hem de gelişen ülkelerde çok yüksek kredi artışı ve finansal enstrümanlara yatırım getiriyor. Hem de gelişen ülkelerde kredi temelli balonlar oluşmasına yol açıyor. Üstelik krediler de döviz cinsinden ve riskli. Bu nedenle BIS borçluluk oranları çok yüksek olmasına rağmen faizlerin global çapta yükseltilmesi gerektiğini söylüyor ki, kredi balonu sönsün. Kamu bütçesinin ve borcunun da düşürülmesi gerektiğini de vurguluyor ki borçluluk oranları azalsın. Bu büyüme isitihdam açısından sorun yaratacak bir şey.
Diğer taraftan itiraz edenler de faizler yükselirken borçluluk nasıl azalır sorununu haklı olarak sormaktalar.
Bu arada geçtiğimiz hafta hem Draghi (Avrupa Merkez Bankası Başkanı) hem de Yellen (ABD Merkez Bankası Başkanı) faiz artırımının zamanı olmadığını, varlık fiyatlarında ve getirilerinde oluşan balonları söndürmenin yolunun makro ihtiyati denilen ve ülkemizde Merkez Bankası ve BDDK tarafından son yıllarda alınan önlemlere benzer önlemlerle yapılması gerektiğini gündeme getirdiler. Yani BIS ile ters düştüler.
Ama global bir gözlükle bakıldığı zaman BIS tablonun tümünü daha iyi görebilen bir kurum. Bakalım özellikle Avrupa’da, bankaların yapısının düzeltilmesi konusunda ciddi adımlar atılmazsa, neler olabilir, yaşayacak ve göreceğiz.
Şu anda VIX adlı risk endeksi çok düşük durumda, ama FTSE menkul yatırım getirisi endeksi ise rekor düzeyde. Yani yatırımcılar pek risk hesabı yapmadan getirisinin yüksek olacağını düşündükleri menkul kıymetlere saldırmış durumdalar. Finansal krizler de hep böyle ortamlarda gelir.
Allah herkesi korusun!