2014 yılının Ekonomi Nobel Ödülü’nü akademik çalışmaları ile büyük firmaların davranışları konusundaki modern antitröst regülasyonları alanında uzman 1953 doğumlu Fransız iktisatçı Jean Tirole kazandı. Böylece 30 yıllık bir aradan sonra ilk defa araştırmaları regülasyon konusunda olan bir araştırmacı Nobel ile ödüllendirildi. Tabii aslında bu normal sayılmalı, çünkü dünyayı sarsan global kriz sonrasında ve finansal krizlerin mirası olan felaketler ortamında regülasyon yaklaşımı ne olmalı konusu her ülkede gündemde bir numara haline gelmişti.

Jean Tirole bu yıl Nobel kazanan ikinci Fransız. Patrick Modiano Edebiyat Nobel’ini aldıktan sonra Toulouse Ekonomi Üniversitesi Profesörü Jean Tirole de Ekonomi Nobel’in e uzandı.
Reuters tarafından yapılan değerlendirme analizinde Jean Tirole’un katkısı çok önemli deniyor. Bu katkının Nobel Komitesi tarafından yapılan özeti, “En iyi regülasyon veya rekabet politikası her sektöre özelliklerine ve özel şartlarına göre ayrı bir regülasyon politikası kullanmak gerekir!” ilkesini ortaya koymak olmuş. Ama akademik çalışmalarında Tirole tarafından kullanılan analiz ve sonuç bulma modellerinin matematik düzeyi çalışmaları her kişinin okumasını ve anlamasını önemli ölçüde engelliyor.

Oyun teorisini kullanıyor

Tirole der ki “Açıkça ve cesurca ifade edilirse regülasyon konusundaki mevcut teorilerin ve bilinen tüm teorilerin uygulanabilirliği oldukça sınırlı!” Bir örnek verelim. Mesela 1980’li yılların ortasında moda haline gelen kamuda hizmet veren su idaresi veya telefon veya elektrik şirketi gibi kurumların fiyat regülasyonu önceleri kurumların maliyetlerine endekslenir olmuştu. Ancak bu kurumların maliyetleri sonraki gelişmelerde kurumlar tarafından fiyatları iyice yükseltmek için kullanılmaya başlanmıştı. Bu da iktisatçıların fiyatları maliyetlerden kopartıp sabitleştirmesine yol açmıştı. Bu son sabit fiyat yaklaşımın bu şirket veya kurumlara maliyeti düşürmeleri için bir teşvik olacağı düşünülmüştü. Tüketiciler açısından da maliyetlerin düşürülmesi bir kazanç olacaktı.
Ama Tirole ve mesai arkadaşı akademisyenler bunun sanıldığı kadar kolay olmadığını açıkça ortaya koydular. Çünkü fiyatların sabitlenmesi kuralı örneğin kaliteyi düşürdüğü gibi araştırma ve geliştirme için ayrılan kaynakları azaltmıştı. Sabit fiyat uygulamaları da yayıldıkça ortaya çıkan nihai gerçek “regülasyonun zor ve karmaşık bir konu olduğu ve her sektörün farklılığı ve her durumun ayrı zorluklar içerdiği” tezinin kabul edilmesi zorunda kalmak oluyordu.
Tirole bu karmaşık durumlara matematik modellerle, belli düzen ve ilkeler gerçekleştirmeye epey çalışmıştı. Bu da “game theory” veya oyun teorisi yaklaşımı aracılılığı ile yapılmaya çalışılmıştı. Ama sonunda gelinen noktada insanların rasyonel olduğu ve bencil oldukları varsayımı geçersiz bulunuyordu. İnsanlar çok daha komplike varlıklar çıkıyordu. İnsanlar bazen bencildi ama bazen de yardımsever yapıda idiler.