1637 yılında ortaya çıkan Lale Çılgınlığı (Tulip Mania) denen alon Hollanda’da lale soğanlarının fiyatının 3000-4200 Florin arasında bir fiyata yükselmesiyle ortalığı karıştırmıştı. O devirde usta ve yetenekli bir zanaatkar ise yılda sadece 300 florin kazanmakta idi. Ortalıktaki az sayıda lale soğanları kapış kapış giderken geleceğe dönük lale soğanı satış sözleşmeleri bile yapılmıştı. Tabii sonunda “balon” patladı. Tarihte bir çok spekülatif balon var. En sonuncu balon da dijital para denen Bitcoin. Bitcoin bugün popüler ama ilk ve tek dijital para değil. Bitcoin’dan evvel “e-gold” vardı. Şimdi de bitcoin’ın birçok taklit ve benzeri çıktı. Bitcoin Mania nereye gider?
E-gold denen ilk “paramsı”, bir onkolog tıp doktoru ve aynı zamanda ekonomi tarihi uzmanı olan, ABD’de Florida’da yaşayan Douglas Jackson tarafından çıkartılan, altın karşılığı olan, kimin çıkarttığı bilinen ve devletin resmi dolarlarının rakibi ilk özel para idi. Ama 2005 yılında FBI ve istihbarat servisleri Jackson’ın ofisini bastılar. Jackson altı ay gözaltında kaldıktan ve üç yıl da şartlı tahliye yaşadıktan sonra serbest bırakıldı ve izinsiz para transferi yapmak ve para aklamak gibi olaylara fırsat tanımak suçunu kabullenmek zorunda kaldı. Ona inanıp e-gold satın alan her kişiye altın ile geri ödeme yaptı ve bu sayede serbest bırakıldı. Sahtekar değildi. Suçlanmasının temelini de iş yaptığı insanların kimler olduğunu bilmeden ve incelemeden anlaşmalar yapmak ve böylece birçok sahtekarın, uyuşturucu tacirinin işlemlerine bilmeden alet olmak oluşturuyordu. Çünkü tam 50 adet ABD eyaletinde, finansal işlem ve para transfer işi yapanların resmi kayıtlarda yazılı olmasını gerektiren kanunlar vardı.

15 dolardan 1000 dolara çıktı

Geçtiğimiz günlerde çok popüler hale gelen Bitcoin adlı, şimdi altı yaşındaki yeni dijital paranın fiyatı da birkaç yıl içinde, 400 yıl evvelin lale soğanlarıyla yarışa çıkmış ve bir birim bitcoin’un değeri Ocak 2013 tarihindeki 15 dolardan, geçen hafta 1000 dolara çıktığı zaman da tüm medyada bitcoin konuşulmaya başlamıştı. Bitcoin 2008 yılında doğmuştu. E-gold’dan farkı çıkaranın kim olduğu bilinmiyordu ve bitcoin’ın e-gold gibi karşılığı da yoktu. Bitcoin önce bir makaleyle kamuoyuna tanıtan ve 2010 yılından sonra da ortadan kaybolan, Satoshi Nakamoto adlı (uyduruk bir ad) kişi tarafından üretilmeye başlanmıştı. Dolayısıyla bitcoin’un mucidinin yakalanması diye bir şey pek de mümkün değil. Bitcoin alıp satanlar da, alan ile satan şahıslara ait bilgisayar kayıtlarının dışında kolay kolay bulunamaz durumda. Bitcoin’nun ilk tedavüle çıkışı da matematik problemlerini çözenlerin ödüllendirilmesiyle oluyordu ve dolşıma çıkış da sınırlı idi, bu nedenle de değeri hızla artıyordu. Bitcoin değeri arttıkça daha çok elde tutulan ve ama daha kolay da harcanabilen bir dijital “paramsı” haline geldi ama mahzurları var. Bitcoin alış satış işlemlerinin bilgisayar kayıtları hem sizde hem de karşınızdaki kişide bulunuyor. Bu da bir bela demek. Üstelik yeni bitcoin elde etmek için çözülmesi gereken matematik problemleri de bugünkü dev bilgisayarların bile kapasitesini çok aşmış durumda. Ama tuhaf sorunlar da ortaya çıkmakta, örneğin dün Çin bitcoin işlemlerini resmen yasakladı ve bitcoin’nun değeri de düşmeye başladı.

Sonunda sıfıra iner mi?

The Guardian Gazetesi ise 28 Kasım günkü sayısında Galler’de yaşayan James Howells adlı kişinin dramını aktarıyordu. James 7400 bitcoin almış, bir kenara koymuştu. Sonra bilgisayarı bozulan James bilgisayarı çöpe atmıştı. Bitcoin kayıtlarını içeren bellek de beraberce, bir futbol sahası büyüklüğündeki çöplüğe gitmişti. Bitcoin’ların tanesi geçen hafta 1000 dolara çıkınca bitcoin’ları hatırlayan James bitcoin kayıtlarını, çöplüğe attığı bilgisayarını bulamadığı için kaybetmiş bulunuyor! Böylece 6.5 milyon doları da uçup gitmiş oluyordu.
Bitcoin sonunda sıfıra iner, lale soğanlarına benzer mi? The Economist son sayısında şöyle diyor: Bir yılda değeri 60 misli artan bir varlığım olsa idi, derhal elden çıkartırdım!