Bunlar ilginç zamanlar, Çinlilerin o çok bildik bedduası gibi; ‘İlginç zamanlarda yaşayasın’ ki başından dert, tasa eksik olmasın. Ama sanıyorum, tam şimdi, bu ilginç zamanların şöyle bir ayrımı var. Şimdiye değin bu ‘ilginç’ zamanların dertleri, tasaları hep yoksulların üzerine yıkılıyordu. Krizler, savaşlar, büyük dönüşümler, salgınlar ve başa çıkılmaz hastalıklar, doğal afetler falan hep yoksulların, yoksul ülkelerin, dünyanın yoksul bölgelerinin başına dertti.

Ama şimdiki “ilginç zamanlar” zenginlerin-zalimlerin- derdi oluyor.
Bunun için, hiç tahmin edememeyeceğiniz, daha dün imkansız gördüğünüz gelişmeler, tam şimdi “normalin” sınırları içinde önümüze geliyor.
Yunanistan’da Syriza iktidarı kesinleşirken, ABD-İsrail ilişkilerinde de, “normal zamanlarda” rastlanmayacak gelişmeler oluyor. Bu gelişmeler, hiç de Fed’in son kararlarından ve duruşundan bağımsız değil.

Randevu krizinin ekonomisi

ABD Başkanı Obama, İsrail Başbakanı Netanyahu’ya randevu vermedi. Pek “normal zaman” haberi olmayacak bu gelişmenin “resmi” açıklaması var tabii ki. Beyaz Saray Sözcüsü Bernadette Meehan, bu karara gerekçe olarak ABD başkanlarının, ülkelerinde yakında seçim yapılacak liderleri kabul etmeme geleneğini gösterdi. Ama daha dün Hizbullah, resmi açıklamaya göre 2, Hizbullah kaynaklarına göre, 15 İsrail askerini öldürmüş ve Netanyahu, bu saldırıdan sonra, “Gazze’nin başına gelenlere bakın” diyerek İran dahil bütün Ortadoğu’yu tehdit etmişti. Netanyahu, İsrail için gerçek tehdidin Filistin’den daha çok İran olduğunu ve İsrail’in terörle “yerleşim” bölgelerinin işgal nedeninin de, Hizbullah’a bağlı olarak, İran olduğunu öteden beri söylüyor.
Tabii İsrail, İran’la uzlaşmaya ve müzakerelere şiddetle karşı çıkıyor. Ancak Obama’da Kongre'nin İran'a nükleer politikası nedeniyle yeni yaptırım uygulama girişimini veto edeceğini açıklamıştı. Bunun üzerine Cumhuriyetçi Temsilciler Meclisi Başkanı John Boehner, Netanyahu’yu ABD’ye davet etti. Tabii Obama’da geri adım atmadı ve Netanyahu’ya gelme dedi. Obama’nın gelme demesi ABD’nin, aynı zamanda, İsrail’in, Hizbullah saldırısına, geçmişte yaptığın gibi sivil katlimlarla ve topyekün bir savaşa yol açacak seviyede cevap verme demesidir.
Şimdi tam burada ABD’den başlayan büyük ve sistemik bir kırılma görüyoruz. Bir yanda sanayi devriminin devamcısı 20. yüzyıl artığı savaş cephesi ve onun ekonomisi bir yanda yeni zamanların bilgi ekonomisi…

Fed niye kolay faiz artıramaz?

Tam buradan bakıldığında, Fed’den başlayan faiz üzerinden yapılan yeni ekonomi tartışmaları da anlam kazanıyor. (Türkiye’de yüksek faiz yanlıları, aslında savaş yanlılarıdır; objektif olarak böyledir.) Böyle olunca, şu “savaş cephesi”nin beklediği faiz artırma sinyali Fed’den bir türlü “resmi” olarak gelmiyor. Fed Açık Piyasa Komitesi (FOMC) faiz artışı konusunda sabırlı olacağı yeniden belirtti ve faiz artışının 2015 sonuna hatta 2016 başına kalacağının işaretini bir kez daha verdi. Biz, bu bağlamda, ABD seçimlerine kadar Fed’in para politikası konusunda radikal bir hamle yapacağını sanmıyoruz. Aslında Fed’in bu güvercin tavrı, Obama’nın seçimler yaklaşırken giderek belirginleşen siyasi tavrından bağımsız değil. İşte yukarıda anlattığımız “randevu” meselesinin ekonomi tarafı ya da temeli tam da burada.
ABD, neoconlar ne kadar isterlerse istesinler, bundan böyle dünyanın jandarması gibi davranamaz.
Çünkü ABD’nin bunu orta ve uzun dönemde finanse edecek bir ekonomisi yok artık. Bir önceki dönem ABD güçlü doları, dünyaya jandarmalık yaparak oluşturuyordu. Bu, ABD ekonomisinde bütçe, dış ticaret açıklarına yol açıyor ama faizler dünya ortalamasının üstünde tutularak ABD bu açıkları finanse ediyordu. İşte bu “saadet zinciri” 2008 kriziyle bitti. Ve zaten 2008’de bu “saadet zinciri”ni siyasi olarak da kıracak Obama iktidara geldi.

Kanlı dolar dönemi bitiyor;
Türkiye için büyük fırsat…

İşte bundan dolayı Obama, Netanyahu’dan da Fed faiz artırsın diyenlerden de hiç hoşlanmıyor. Obama tarafı baskın olmaya devam ederse, Fed 2015 yılında kolay faiz artıramayacak.
Çünkü faiz artırımı meselesi yalnız teknik bir para politikası meselesi değil. Şu grafiğe bakalım:

Grafikte altın dolar endeksini görüyorsunuz; sağ eksen altın, sol eksen dolar. Şimdi Vietnam Savaşı’ndan itibaren-‘70’li yılların başı- altın/dolar oynaklığına bakın. Yetmişli yıllar, seksenli yılların başından doksanlı yılların başına değin dolar yine zirvede... İç savaşlar, gelişmekte olan ülkelerde darbaler, Reagenomics, Thatcher savaş tehditleri ve neoliberalizmin kurumsallaşmasıdır bu dönem... Sonra dolar inişe geçiyor, 1995 Ters Plaza anlaşmasına kadar... Burada Clinton ve Greenspan Bush iktidarını ve 11 Eylül’ü hazırlayan hatayı yapıyorlar. Doları yen ve mark’a karşı değerli hale getiriyorlar. Sonra ip kopuyor. Ta 2006-2007 aralığına kadar ve 2008 krizi...Altın fırlıyor ama ne çare...Bu, ABD’nin üçüz açığına çare değil. FED, bilanço genişletmeye başlıyor. Bernanke yetmiyor, Yellen geliyor daha “güvercin” olarak... Gördüğünüz gibi, doların değeri bütün bu süreçte, Vietnam Savaşı’ndan bu yana insan kanıdır. İnsan kanı aktığı zaman- grafikte gördüğünüz gibi- dolar değerlenmiştir. İnsanlık artık buna izin vermeyecektir.
İşte, bu ilginç zamanlarda, gelen her haber, gelişme bizi haklı çıkartıyor. Yağmaya dayalı özelleştirmeler, tekelci devlet ekonomisi, tekellere dayalı pazar anlayışı ve bunların teorisi olan neoliberalizm bitiyor. Böyle olunca, Türkiye, bu dönemde, elindeki kamu varlıklarını inatla korumalı, bunları özelleştirme ile özel tekellere-dışarıya- devretmemelidir. Bir sonraki yazıda, yeni Türkiye’nin yeni ekonomisini bu bağlamda ele alacağız. Bizim söylediğimiz, kapalı bir ekonomi değildir, tam aksine rekabetçi, anti-tekel, dışa açık ve kamusal (devlet anlamında değil) bir ekonomidir. Bunu anlatacağız.