1990’larda Orhan Pamuk’la söyleşiye gittiğimde çalışma masasının başköşesinde kocaman bir sözlük duruyordu.

Hatırlıyorum… Ferit Develioğlu’nun ‘Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat’ine dikkatle baktığımı gören Pamuk, ‘Evinde bu sözlükten olmayan kendine aydın demesin’ manasında bir cümle sarfetmişti.

Peki sözlükler neden bu kadar önemliydi?

Eğitimci-yazar dostumuz Yunus Emre Altuntaş’tan dinleyelim:

‘’Öğrencilerime "Mutlaka sözlük okuyun" dediğimde önce şaşırıyorlar.

Sözlüğü arada bir bakılan bir ansiklopedi olarak görüyor pek çoğu.

Öyle bir zamana ulaştık ki konuştuğu dilin zenginliğini bir tarafa iterek 300-400 kelime ile yetinen genç bir nesil ortaya çıktı. Bu yeni nesilleri sözlüklerle tanıştırmamız gerekiyor. Tıpkı kitap okur gibi sözlük okumaları, dil zenginliğimizi gündelik yaşamlarına taşımaları milletimizin geleceği bakımından önem arz ediyor. Bu sebeple tüm öğrencilerimizin, evlerinde en az bir tane Türkçe sözlük bulundurmaları zorunluluktur.’’

Sözlük demişken, Türkçe’nin uzunca bir zamandır yabancı kelimelerin istilasında olduğunu da biliyoruz.

Şu salgın sürecinde bile ekrana çıkan doktorlarımızı dinlerken tıp literatürünün yabancı kelimeden geçilmediğini görmedik mi?

Karantina, entübe, kontamine, dezenfekte, enfekte, hızlı kit, semptom izalasyon ve daha neler neler…

Zaten her buluş orijinal literatürüyle birlikte bir dilin içine girip pek çok kelimeyi yerinden ediyor.

D. Mehmet Doğan dil üzerine düşünen, yazan, sözlükler hazırlayan önemli bir yazarımız.

Doğan’ın hazırladığı Büyük Türkçe Sözlüğü, ilk defa 1981’de basılmıştı.

Geçen yıllar içinde 7 defa genişletildi ve geliştirildi; 26 baskıya ulaştı.

Sözlük’ün yakınlarda yapılan 8. genişletilmiş yayınında bir yenilik daha yapılarak, kelimelerin Osmanlıca yazılışlarına da yer verildi.

Osmanlıca Yazılışlı Büyük Türkçe Sözlük’ün söz varlığı da 130 bine ulaştı.

Dil hususunda ‘uyarıcı’ vazifesi üstlenen Doğan, Türkçe’nin başına gelenleri ‘dil soykırımı’ olarak tarif ediyor.

Ona göre, bütün dünyada dil kültürel devamlığın esas zeminidir, Türkiye’de ise, kültürel devamlığı belirsizleştirmenin aracı hâline dönüştürülmüştür.

Ahmet Hamdi Tanpınar’a göre de kelimelerin hafızası vardır.

Büyük yazar, bu bakımdan Türkçe’nin acımasızca budanmasını başından beri tasvip etmemişti.

Bu yüzden yakın dostu Nurullah Ataç’la arası açılmıştı.

Türkçe’nin tarihsel zenginliğini de kuşanan Tanpınar’ın bütün eserlerinde, dilimizin ifade kudretini hissetmemek mümkün değildir.

Dil hususunda sohbet ederken kıymetli ressam ve yazar dostumuz Bünyamin Kara, ‘güzel lisan’ hususunda İbrahim Suresinin 24-26 ayetlerine dikkatimizi çekiyor.

Şöyle buyuruyor Cenab-ı Hak:

“Güzel bir kelime güzel bir ağaç gibidir; kökleri sabit, dalları semada. Rabbinin izniyle her mevsim meyvesini verir. Kötü bir kelime (kökleri yerden koparılmış) kötü bir ağaç gibidir.’’

Bünyamin’in şu sözleri de manidar: 70’li yıllarda biz Köy Enstitülülerinin devamı olan Öğretmen Okullarında öğrenciyken Ecevit başkanlığında iktidara gelen CHP Türkçe’nin katli için bu okulları pilot bölgeye çevirdi. Bizler Güneş Dil Teorisi’nden sonra en çok tahribatın yaşandığı bir dönemin uygulama sahası olduk. Öyle ki yemekte ‘afiyet olsun’ demek bile yasaklanmıştı. “Yarasın” demek zorunda kalıyorduk. Malum merkez medya ve tek elden yönetilen TRT bu katliamın en büyük destekçileri oldu.

Otuz yıldır Türkiye’de yaşayan bir Japon da bu süreçte üç kez Türkçe öğrenmek zorunda kaldığını yazmıştı bir röportajda…

Konu uzun ve derin…

İyisi mi sözü yazar Mario Levi’ye bırakalım: Çocukken sokakta hangi dilde top oynamışsan, gençken hangi dilde ilk aşkını yaşamışsan, o dil senin dilindir ve o dil Türkçeydi. O sebepledir ki, kendime hep şunu söylüyorum, benim en derin vatanım Türkçedir.

O vatan sözlüklerde kalmasın.