Gönlü olan insanın, gönül sahibi insanın ne gibi özellikleri olduğunu hiç düşündünüz mü? Şimdilik on özelliğini kısaca dile getirmeye çalışayım. Bu özellikleriyle gönül sahibi olmak emek ister, çaba gerektirir

- Özgürdür, gönlü olan insan. Bu özgürlük ona "yalnızca dışarıdan" yasalar ve toplumsal düzenlemelerle sağlanmış özgürlük değildir. İnsanın "iç" özgürlüğünden söz ediyoruz. Kararlarında, seçmelerinde, belirleyiciler altında "özgür" olabilen; kendini belirleyen etkilerin, engellerin, zorlukların neler olduğunu anlamaya gönüllü, açık; anlayabilen insandır özgür insan.

- Özerktir. Otonom. Özgürlüğünün sağladığı hareket olanağı, onu "kopya çeken", "özenti" biri yapmamalıdır. Özerk insan, "iç dünyası" egemenliğine, istiklaline kavuşmuş, bağımsız bir kişidir. Özgürlüğünün erki kendindendir. Özerk "başına buyruk" biri değildir, bir anlamıyla. Özerkliğinin diğer insanların özerkliğine bağlı olduğunu bilir.

- Diğer insanlara bağlılığının, bağımlılığının verdiği bir özellik de onun özgül olmasıdır. Özgüllük, bir kültüre, inanç düzenine, yaşam biçimine özgü oluştur. Özgürlük ve özerklik ancak özgüllük içinde gelişebilir. Özgül insan, belli bir toprağın, kültürün insanıdır. Çağımız böyle bir özgül insana pek sıcak bakmıyor. (Globalleşme, dünyanın bir "köy" oluşu savı!)

- Özgündür. Özgün olmaya çabalayandır. Orijinalliği, özüne uygun etkinlik içinde oluşundan gelir. Sahip olduğu gizli güçleri (potansiyelleri) gerçekleştirmeye, taşıdığı yetenekleri kuvveden fiile çıkarmayla uğraşır. Özünü oluşturmaya, kurmaya, keşfetmeye doğru yönlendirir yaşamını.

- Özdendir. Burada "özdenliği" kendiliğindenlik, içtenlik anlamında yorumluyorum. Kendi özünden çıktığı için, özgün, "orijinal" olabilir. İki yüzlülük taşımadığından.

- Özlemlidir. Oluşturacağı "öz", "benlik", gönül düzeni, sürekli üzerinde çalışılması gereken, "inşası bitimsiz" bir özellik taşıdığından, içinde yaşanılanla varılması hedeflenen arasından ortaya çıkan kapatılamaz uçurum, gönlü olan kişiyi özlemli kılar: Özlem, yaşayabileceği özgür, özerk, özgül, özgün, özden... Kişilerin bulunduğu dünyayadır. Özlem, bu özelleri edinebilme, taşıyabilme olgunluğuna erişebilmeyedir.

- Özenlidir. Titiz, çalışkan: Ayrıntıları unutmayan. Akıl yürütmesinde, insan olma çabasında gedikler vermemeye çalışandır.

- Özverilidir. Değerler yaşayan bir insandır çünkü. Sahip olduğu değerler için tehlikeleri göze alır. Değerleri yaşar, yaşamaya çalışır, yaşadıklarının bedelini öder, ödemeye hazırdır.

- Özgedir. Bu sözcüğün Türkçe'deki alışılmış anlamları "başka, diğer, yabancı"dır. Ben bu çalışma bağlamında, Kazak, Özbek, Uygur Türkçe'lerindeki anlamını yeğliyorum. Özge, bu anlamıyla "değişik" demektir. Türkçe'de kullanılan anlamlarıyla birlikte özge oldukça zengin anlam renkleri taşıyor. (Örneğin Divan-ü Lugat-it Türk, III, 155-4' de, -Türk Dil Kurumu, Besim Atalay çevirisi, 1986) özge, "öze" anlamında, bana, kendime, özüme olarak geçiyor; o dönemin, o coğrafyanın telaffuzuyla! Özge, özgül, özden olan insanın bağnazlığını, ruh darlığını önleyen bir özellik: Özünüze özge olabilmek! "Değişik" anlamıyla özgeyi özge kılan da budur: Hem öze yöneliktir, hem öze yabancı, özden başkadır! Öze varabilmek, gönül düzenini sağlam kurabilmek özge olmayı gerektirir: Gönül düzeninin devingenliği, özgelik olmadan öze yürümenin zorluğunu gösterir sanırım. (Kendimizi "ötekiler" yardımıyla öğrenebileceğimiz olgusu!)

- Özgeliğin öze giden yolda katkısı ancak özümseme ile olanaklıdır: Özümseyendir. Özgeliği özdenlikle, özgüllükle, özgünle birlikte özümlemiştir. Özümseme, gönlü oluşturan öğelerin ahengi; duygu, düşünce ve davranışların bir bütünlük içinde yoğrulması demektir.

- Bu saydığım özellikleri anlatan kavramlar beş ayrı kavram çifti oluştururlar: (Özgürlük, Özenlilik), (Özerklik, Özverililik), (Özgünlük, Özgüllük), (Özdenlik, Özlemlilik), (Özgelik, Özümseyenlik).