Daha önce denetleyen akıl üstünde durmuştum.(17 Şubat 2013 tarihli yazım) Bugün teorik akıl üzerine birkaç ipucu vermek istiyorum. İnsan çok boyutlu bir varlık. Aklı da bu çok boyutluluğu taşıyor. Aklın yolu birdir derken, hangi aklın yolu birdir sormak gerekiyor. "Ortak akıl" hangi aklın ortaklığıdır? Soruları böyle genişletmezsek, akılla aradığımız çözümlerde başarısız olabiliriz.
Bu açıklamalarla varmak istediğim hedef: İnsan aklının çok yönlülüğünü, boyutlarını, bileşenlerini gösterebilmek. Bugünkü teknoloji yoğun yaşamımızın olumsuzluklarının ardında yatan "akıl kısırlığını" anlatmaya çalışıyorum. Akıl alanını, denetleyen akıl ele geçirdi. On dokuzuncu yüzyılın o güzelim teorik aklı, ilk çağların meraklı, çocuksu, masum görünüşlü teorik aklı, giderek hayatımızdan çekilmekte. Bilim yapan akıl, hakikati arayan, soruşturan: Büyük kuramların eksikliğinin ardında da biraz bu yatıyor. Teori ortaya koyacak, teoriyi yaşayacak, düş gücüyle dolu, düşünme serüveninin belirsizliğinden, tehlikelerinden korkmayan yiğit kuramcıların yaşama alanları ortadan kalkıyor. Nerede, düşünmek için düşünmek? Aristoteles'in gözündeki en yüce mutluluk, seyrederek anlama sabrı, sevgisi, inceliği? Karıştırarak, karışarak, elleyerek, bozarak, çarpıtarak, dürtükleyerek; anlamaya, bilmeye çalışıyoruz, denetleyerek bilmeye (laboratuvar deneyleri!). Açıklamaya, anlamaya çabaladığımız olgular, denetlemeye çalıştığımız, çıkarlarımız, toplumsal, ekonomik, kültürel, sınıfsal, cinsel konumumuz doğrultusunda bilgimizin içinde yer alıyor. Bilgi güçtür, evet.
H H H
Bilgi, çıkarlarımızdan bağımsız değildir, evet. Bilgi, denetleyici aklın etkisinden tümüyle bağımsız olamaz, evet.
Seyrederek bilme, huşu içinde, derin düşüncelerle, bilmenin, anlamanın zevkiyle bilme, seyir bakışıyla, araya uzaklık (soğukluk değil!) koyarak bilme, seyredilenin örtüsünün açılmasından elde edilen bilme de bilgi alanında. Seyir, bir 'görme', bir kavrama biçimi olarak 'karışmadan', 'yönlendirmeden'; kavramlar arasında, kavramlar oluşturarak gezinme tutumu. (Platon'a gidiyor, kökleri!) Teorik akıl, görünenin ardındaki görünmeyeni, değişenin
ardındaki değişmeyeni arama çabası. Varsayımlar üretme, doğrulamasını denetleyen akla bırakarak. Teorik akıl ürperir, yönelir; denetleyen akıl ona teleskop, mikroskop, uzay aracı, matematiksel dil sunar... Metafizik açıklamaları en yoğun biçimde arayan aklımız, teorik aklımız. Seyir aklımız. Şaşan, çocuksu içtenliğiyle hayret eden aklımız. Özgür, sınırsız, çeşitlendirmeler, düşünce deneyleri yapan aklımız. Teorik uzaklığın sağladığı kavrama, insan aklına derinlik getiriyor. Elbette 'denetleyen' yanı, 'anlayan' yanı olmadan işlemiyor
teori: Yine de teorik akıl gözü olanlar için matematiksel, mantıksal yapıları, örneğin Husserl'in 'kesin' bilim arayışlarını, "özleri görme" çabalarını seyretmek, doyumsuz 'theoria' tatlarıdır. Aklı tatmaktır. Teorik aklın şiirini unutturmamalı, teknoloji yoğun yaşam bize. Çağımızda akademik yaşam, piyasa bağımlı olduğu için, teorik aklın pabucu dama atılıyor: "Hayaller kurup, kuramlar üreteceğim, bunlar teorik aklın şiirleri olacak" dediğimde,oluşturmaya çalışacağım salt seyirsel kavrama projeleri için hangi kurum bana para verir?
Hastalıkları iyileştirmeyen, silâh yapımına, siyasal güç elde edilmesine, ekonomik kazanç kapısı açılmasına yaramayan bilgi, artık bilgi sayılmıyor pek. Yüzlerce yıl önce de öyleydi, belki. Teorik aklın böylesine ayaklar altına alınmasına, teorik aklım bir türlü razı olmuyor. Anlayan aklıma gidip soruyorum: "Anlıyor musun bunu aklım, anlıyor musun?"