Kendinden de göç edemezsin ki

D. Dora Toprak
'Mutsuzluk sisinin ardındaki büyük hazineyi ve beni harabeden şeyleri anlatmak istedim' demişti Janet Frame. Başardı mı? Bilmiyoruz... Bildiğimiz Janet Frame'in yaşam öyküsüne paralel giden romanlarıyla dünya edebiyat tarihinde şahsına münhasır bir yeri olduğudur. Geçen yıllarda 'Baykuşlar Öterken' adlı romanı Türkçe'ye kazandırılmıştı yazarın. Z. Ceyil Özmen çevirmişti. Şimdi diğer bir roman 'Bir Başka Yaza Doğru' romanı yine Z. Ceyil Özmen çevirisi ve Yapı Kredi Yayınları etiketiyle raflarda. Frame, şüphesiz önemli bir yazar. Onu bu önemli mertebesine ulaştıran elbette ki romanları ama gözden kaçırmamak gerekiyor ki Janet Frame'in tüm yapıtlarında otobiyografik bir ağırlık var. Ağırlık diye tanımlamamın nedeni sadece romanları değil, Frame'in yaşamöyküsünün ta kendisi. Lobotomiden son anda kurtulmuştu Frame. Tuhaf bir çocukluk ve psikolojik buhranlarının ağırlık yaptığı bir hayatı vardı. Zaman zaman aklı gidip geliyordu. Belki de böyle böyle yazıyor, yazdıkça dünyaya daha çok meydan okumak istiyordu. Başardığını söyleyebilir miyiz bilemem ama doğuştan kendisiyle ve dünyayla alacaklı verecekli olan bu kadının bize anlatmak istediği en önemli şey dünya tarafından ona yüklenen acıydı. Bu acıyı ancak romanlarını, öykülerini okuduğumuzda anlayabiliyoruz.
YAŞARKEN YAYINLANMASINI İSTEMEDİ
Bizi bu satırlara getiren kitap ise az önce de belirttiğim gibi Frame'in 'Bir Başka Yaza Doğru' romanı. Kitap aslında Frame tarafından 1960'lı yılların başında kaleme alınıyor ama 2009 yılında basılıyor. Çünkü Frame kendisi hayattayken bu romanın basılmasını istememiş. Roman Janet Frame'in hayatını ince ayrıntılarıyla anlatmakta. Frame'i 'Baykuşlar Öterken' romanından tanıyan okur, benzer dünyayı ve bu dünyadaki gidip gelen zihin karmaşasıyla deliliği yine görecek. Bu yüzden de aynı zamanda romanın kahramanı olan Grace Cleave'i Janet Frame'den daha farklı biri olarak düşünemeyecek. Bu durum sanırım birçok okur için iştah kabartıcı sayılabilir. Grace Cleave, aynı Frame gibi Yeni Zelanda'dan Londra'ya taşınan ve küçük bir apartman dairesinde hayatını sürdürmeye çalışan ünlü bir romancı. Ve tabii biraz gizemli, kapalı bir kutu.
Grace, her ne kadar istemese de gazeteci Philip Thirkettle'ın hafta sonu davetini kabul eder. Thirkettle'ın ailesiyle basit bir hafta sonu geçirecektir. Ama işler hiç de onun tahayyül ettiği gibi yürümez. BBC Radyo'nun uluslararası servisi tarafından talep edilen röportajda yapımcı ve muhabirin beklediği seçkin, zarif bir yazar yerine kısacık saçları ve sıradan giysileriyle röportaja katılır. Sorulara kesik kesik yanıt veren, hatta birçoğunu yanıtlamayan ve sürekli olarak zihnindeki boşluklar dolayısıyla durarak konuşan birini bulan BBC çalışanlarından durumu dolayısıyla özür dileyen roman kahramanımız Grace Cleave şöyle der; 'Bilmiyorum, bilmiyorum. Nasıl anlatacağımı bilmiyorum. Tarzım nedir? Ne ile ilgilidir?' Frame de kendi hayatında benzer durumları yaşar. Ve aynı roman kahramanının da yaşadığı gibi o pençesine kapıldığı ifade edemeyişin verdiği tuhaf aşağılanmışlık duygusu... 
Etrafındaki insanlar onun için olağandan hızlı hareket etmektedir ayrıca herkesin söylediğini büyük bir dikkatle dinleyen Grace'i bu şekilde yaşamak ve evde bulunan çocuklar fazlaca yormaktadır.
ÇOCUKLUK, GÖÇ VE HESAPLAŞMA
Her fırsatta odasına çekilen Grace, sürekli olarak göç ettiği Yeni Zelanda'daki anılarının pençesinden kurtulmaya çalışmaktadır. O bir göçmen kuştur, zaman zaman kendi bireysel tarihinden, anılarından göçmeye çalışan bir kuş. Özellikle Londra'nın ve Londra'da kendini içinde bulduğu kalabalığın da etkisiyle her şeyi ve herkesi en ince ayrıntısına kadar dinleme takıntısı dolayısıyla daha da yorulmaya ve daha da kötüleşmeye başlar. Kaçış yoktur. Frame, her zaman olduğu gibi bu romanında da kendinden kaçamıyordur aynı romanının kahramanı Grace gibi.
Janet Frame'in 'Bir Başka Yaza Doğru' romanını, yaşarken yayınlatmadığını belirtmiştik. Bunun nedeni kendi hayatıyla ilgili çok fazla detayın romanda yer almasıymış. Aynı şeyin 'Baykuşlar Öterken' romanında da olduğunu düşünürsek yazarın neden böyle bir karar verdiğini anlamak güç. Geç de olsa yayımlanan bu roman Frame külliyatı için önemli. Sonuçta yine bu romanda da kahramanı yazar Grace Cleave üzerinden Janet Frame'i anlamaya biraz daha yaklaşıyoruz. Göçün, ihtiyarlıkta bile insanın peşini bırakmayıp paçasına yapışan çocuk anılarının, hesaplaşmaların ve zihnin insanoğluna oynadığı tuhaf oyunların güzel bir anlatısı olarak özetlenebilecek olan 'Bir Başka Yaza Doğru' şiirsel anlatımıyla ve özenli çevirisiyle Frame'e ikinci bir saygı duruşu niteliğinde. Ama tabii bu romanla beraber Baykuşlar Öterken'i de atlamamak gerekiyor.

Bir Başka Yaza Doğru
Janet Frame
Çeviri: Z. Ceyil Özmen
Yapı Kredi Yayınları
208 sayfa