Dersim İsyanları ve Seyit Rıza Gerçeği

Ümit Çıkrıkçı
Son üç yıldır hem Avrupa'da hem de Türkiye'de Dersim tartışması yaşanıyor. Avrupa'daki bazı Tuncelili örgütlerle Kürtçüler, 'Dersim Soykırımı' günleri düzenliyorlar. Bunlar, 1937 ve 38'de Dersim (Tunceli) bölgesinde patlayan ayaklanmalara karşı devletin soykırım yaptığını iddia ediyorlar. Öyle ki o zamanki nüfusu 70 bin kadar olan bölgede 100 bin insanın öldürüldüğünü ileri sürülebiliyorlar.
İç politikada da Dersim olayları şiddetle kullanılıyor.         23 Kasım'da Başbakan Erdoğan; 1937 operasyonunu CHP'nin yaptığını ileri sürerek bunu bir katliam gibi gösterdi ve CHP Lideri Kılıçdaroğlu'nun özür dilemesini istedi.
BELGELER NASIL YORUMLANDI?
Günümüzde artık tamamen siyasallaştırılan Dersim olayları konusunda belgeler de ne yazık ki tek yanlı okunuyor. 1937 ortamı ve o günün şartları dikkate alınmadan yapılan yorumlarda; cumhuriyet rejimini ve Kemal Atatürk'ü suçlayan sonuçlar imal edildi. Belgeler yanlış yorumlandı; sanki devlet bu konudaki belgeleri saklıyormuş gibi bir hava da yaratıldı.
SORULAR ORTADA KALMADI
Kökü 1920'deki Koç Kırı (Halk arasında Koçgiri olarak bilinir) ayaklanmasına kadar uzanan Dersim olaylarını bütün yönleriyle ortaya koyan ve soruları cevaplandıran önemli bir kitap var piyasada. Araştırmacı Rıza Zelyut'un Kürt isyanlarıyla ilgili olarak 30 yılı aşan çabalarının ürünü olan ve Kripto Yayınları'ndan çıkan 'Dersim İsyanları ve Seyit Rıza Gerçeği' 11. baskıya ulaştı. Kitapta bizzat o ayaklanmayı çıkaranların yazdıkları temel alınırken, 'gizli' damgalı devlet belgeleri İngiliz ve Fransız arşivinden belgeler ve yine Komüntern belgeleri de sayfalardaki yerini almış. Kitapta genel olarak aşağıdaki soruların cevapları aranmış.
l 1937 yılında dünya yeni bir büyük savaşa savrulurken Türkiye hangi sorunlarla boğuşuyordu?
l Sıradan halk ile aşiret reisi ve ağalar ne durumdaydılar?
l Atatürk'ün; 'Dersim'e Alevilik dersi veren okullar açalım!' önerisine Alevi geçinen bu aşiret reisleri nasıl bir cevap verdiler?
l Devletin bu bölge için hazırlattığı raporlarda neler yer alıyordu?
l 1938 operasyonunu yürütenler kimlerdi ve neden bu yılki üç kademeli operasyonda sivil kaybı fazlaydı?

SEYİT RIZA KİMDİR?
Rıza Zelyut'un araştırmasını diğer kitaplardan ayıran en önemli yanı; Dersim (Tunceli) bölgesinin kültürel, dinsel, etnik yanını ayrıntılı biçimde incelemesidir. Şimdiye kadar Kürt gibi gösterilen Dersim'in; Türk kültürünün en saf biçimiyle yaşandığı bir bölge olduğunu belgelerle ortaya koyuyor araştırmacı Zelyut.
1937 ayaklanmasının lideri durumundaki Seyit Rıza'nın kimliğini de en ayrıntılı biçimde bu kitap ortaya koyuyor. Rıza Zelyut; ilk kez; Seyit Rıza'nın, Kızılbaş Türkmenlerin Çemişkezek'teki beylerinden Şeyh Hasan boyundan geldiğini gösteriyor. Şah İsmail'in yanında yer alan Şeyh Hasanlıların bu torunu; önce kendisini Arap soylu bir seyyid gibi sonra ise Kürt gibi gösterirken ne yapmak istiyordu? Onun; İngilizlere yazdığı mektubun bize öğrettiği gerçekler nelerdir? Kürdistan Krallığı'ndan; Kürtlerden; Türk ordusu ile savaştığından söz eden Seyit Rıza, bu mektubunda Alevilikten ve bölgedeki Alevilerden hiç söz etti mi?
O gerçekten seyyid mi yoksa bu unvanı da mı sahtedir?